Ümumi tarif və ticarət razılaşması (ing. General Agreement on Tariffs and Trade, GATT) — beynəlxalq ticarət sahəsində dövlətlər arasında tariflərin azaldılması və ticarət maneələrinin minimuma endirilməsi məqsədilə yaradılmış beynəlxalq razılaşmadır. 1947-ci ildə imzalanmış bu saziş II Dünya Müharibəsindən sonra dünya iqtisadiyyatını bərpa etmək və qlobal ticarəti stimullaşdırmaq üçün hazırlanmışdır.[2]
| Ümumi tarif və ticarət razılaşması | |
|---|---|
| Müqavilənin tipi | Çoxtərəfli müqavilə |
| İmzalanma tarixi | 30 oktyabr 1947[1] |
| İmzalanma yeri | Cenevrə, İsveçrə |
| Qüvvəyə minməsi | 1 yanvar 1948 [1] |
GATT çərçivəsində iştirakçı dövlətlər öz aralarında idxal və ixrac tariflərini aşağı salmağa, kvotaları və digər ticarət məhdudiyyətlərini aradan qaldırmağa razılaşırlar. Razılaşma həmçinin ən çox sevilən ölkə prinsipi və milli müalicə prinsipi kimi ticarət qaydalarını təsbit edir.[3]
1995-ci ildə GATT Dünya Ticarət Təşkilatı (ing. World Trade Organization, WTO) ilə əvəz olunmuş, lakin GATT prinsipləri və razılaşmaları yeni təşkilat çərçivəsində də yaşadılmışdır.[4]
GATT-ın yaranması II Dünya Müharibəsindən sonrakı qlobal iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq ticarətin normallaşdırılması zərurətindən irəli gəlmişdir.[5] 1944-cü ildə Bretton-Vuds konfransında dünya iqtisadi sistemini tənzimləmək üçün bir sıra beynəlxalq institutların yaradılması qərara alınmışdı. Bu konfransın nəticəsi olaraq Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu yaradılmış, həmçinin beynəlxalq ticarəti nizamlamaq üçün bir sazişin layihəsi hazırlanmışdır.[6]
GATT rəsmi olaraq 30 oktyabr 1947-ci ildə 23 ölkənin iştirakı ilə imzalanmışdır. Razılaşmanın əsas məqsədi dövlətlər arasında tariflərin azaldılması, ticarət maneələrinin minimuma endirilməsi və qlobal ticarət proseslərinin liberallaşdırılması idi. İlkin GATT razılaşması müvəqqəti xarakter daşımış, planlaşdırılmış Dünya Ticarət Təşkilatının (WTO) yaradılmasına qədər qüvvədə qalmalı idi.[7][8]
| GATT və WTO ticarət raundları[9][10][11] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Adı | Başlanğıc | Müddət | Ölkələr | Mövzular | Nailiyyətlər | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Cenevrə | Aprel 1947 | 7 ay | 23 | Tariflər | GATT-ın imzalanması, 45,000 tarif güzəştləri, $10 milyardlıq ticarətə təsir | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Annecy | Aprel 1949 | 5 ay | 34 | Tariflər | Ölkələr təxminən 5,000 tarif güzəşti mübadilə etdilər | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Torquay | Sentyabr 1950 | 8 ay | 34 | Tariflər | Ölkələr təxminən 8,700 tarif güzəşti mübadilə etdilər, 1948-ci il tarif səviyyələrini 25% azaltdılar | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Cenevrə II | Yanvar 1956 | 5 ay | 22 | Tariflər, Yaponiya qoşulması | $2.5 milyardlıq tarif endirimləri | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dillon | Sentyabr 1960 | 11 ay | 45 | Tariflər | $4.9 milyardlıq ticarət dəyərində tarif güzəştləri | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Kennedy | May 1964 | 37 ay | 48 | Tariflər, anti-dumping | $40 milyardlıq ticarət dəyərində tarif güzəştləri | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Tokio | Sentyabr 1973 | 74 ay | 102 | Tariflər, qeyri-tarif tədbirləri, "çərçivə" sazişləri | $300 milyarddan çox dəyərində tarif endirimləri əldə edildi | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Uruqvay | Sentyabr 1986 | 87 ay | 123 | Tariflər, qeyri-tarif tədbirləri, qaydalar, xidmətlər, intellektual mülkiyyət, mübahisələrin həlli, tekstil, kənd təsərrüfatı, WTO-nun yaradılması və s. | Bu raund WTO-nun yaradılmasına gətirib çıxardı, ticarət danışıqlarının əhatəsini genişləndirdi, tariflərdə (təxminən 40%) və kənd təsərrüfatı subsidiyalarında böyük azalmalar, inkişaf etməkdə olan ölkələrdən tekstil və geyimə tam giriş razılaşması və intellektual mülkiyyət hüquqlarının genişləndirilməsi təmin edildi. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Doha | Noyabr 2001 | ? | 159 | Tariflər, qeyri-tarif tədbirləri, kənd təsərrüfatı, əmək standartları, ətraf mühit, rəqabət, investisiya, şəffaflıq, patentlər və s. | Bu raund hələ yekunlaşmayıb. Ən son razılaşma, Bali Package, 7 dekabr 2013-cü ildə imzalanıb. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1948-ci ildə GATT qüvvəyə minmiş və ilk ticarət rundları, məsələn, Cenevrə Ticarət Rundu, ölkələr arasında tarif azaldılmasını təmin etmişdir.[12] 1950–1970-ci illərdə GATT çərçivəsində bir neçə əsas ticarət rundları keçirilmişdir:
- Annecy Rundu (1949) – əsasən tariflərin azaldılması.
- Torquay Rundu (1950–1951) – daha çox ölkənin GATT-a qoşulması və tariflərin yenidən tənzimlənməsi.[13][14]
- Dillon Rundu (1960–1962) – ABŞ və Avropa İttifaqının ticarət münasibətlərini genişləndirməsi.
- Kennedy Rundu (1964–1967) – sənaye məhsulları üçün tariflərin əhəmiyyətli dərəcədə endirilməsi.
Bu rundlar nəticəsində beynəlxalq ticarət xeyli liberalizasiya olunmuş, qlobal iqtisadi inteqrasiya dərinləşmişdir.
1986–1994-cü illər ərzində keçirilmiş Uruguay Rundu GATT tarixində ən əhəmiyyətli mərhələlərdən biri olmuşdur. Bu runda yalnız tariflər deyil, həm də qeyri-tarif maneələri, xidmət sektoru və intellektual mülkiyyət hüquqları da müzakirə olunmuşdur. Uruguay Rundu nəticəsində 1995-ci ildə Dünya Ticarət Təşkilatı (WTO) yaradılmış və GATT prinsipləri yeni təşkilatın tərkibinə daxil edilmişdir.[15]
- 1 2 "General Agreement on Tariffs and Trade. Treaty data". Government of the Netherlands. 2 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 dekabr 2020.
- ↑ Unger, Michael. "GATT rounds: Who, what, when". Hinrich Foundation. 7 dekabr 2017. 5 avqust 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 avqust 2022.
- ↑ "WTO legal texts: The Uruguay Round agreements". World Trade Organization. 14 dekabr 2005 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 dekabr 2009.
- ↑ "Uruguay Round – General Agreement on Tariffs and Trade 1994". World Trade Organization. 26 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 dekabr 2009.
- ↑ "WTO | Global Review 2017". www.wto.org. İstifadə tarixi: 22 aprel 2025.
- ↑ Sykes, Alan O.; Irwin, Douglas A.; Mavroidis, Petros C., redaktorlar "The Negotiation of the GATT". The Genesis of the GATT. The American Law Institute Reporters Studies on WTO Law. Cambridge, England: Cambridge University Press. 2008: 98–175. doi:10.1017/cbo9780511817953.006. ISBN 978-0-521-51561-0. 5 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 may 2022.
- ↑ "The WTO and GATT: A Principled History" (PDF). Brookings Institution. 4 mart 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
- ↑ "General Agreement on Tariffs and Trade (GATT)". The Canadian Encyclopedia. 6 iyun 2017. 2 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 sentyabr 2019.
- ↑ GATT illəri: Havananıdan Marrakeşə, Dünya Ticarət Təşkilatı
- ↑ Timeline: Dünya Ticarət Təşkilatı – Əsas hadisələrin xronologiyası, BBC News
- ↑ Brakman-Garretsen-Marrewijk-Witteloostuijn, Nations and Firms in the Global Economy, Fəsil 10: Ticarət və Kapital Məhdudiyyətləri
- ↑ World Trade Organization, Overview of the Agreement on Government Procurement, accessed on 21 March 2025
- ↑ "Understanding the WTO – The GATT years: from Havana to Marrakesh". www.wto.org (ingilis). 5 mart 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2017.
- ↑ Bagwell, Kyle; Staiger, Robert W.; Yurukoglu, Ali. "Multilateral Trade Bargaining: A First Look at the GATT Bargaining Records" (PDF). American Economic Journal: Applied Economics (ingilis). 12 (3). 2020: 72–105. doi:10.1257/app.20170574. ISSN 1945-7782. 2 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
- ↑ "The GATT Uruguay Round". ODI briefing paper. Overseas Development Institute. 3 avqust 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2011.