İskəndərkul

Rəvayətə görə, İskəndərkul gölü adını Şərqdə İskəndər Zülqərneyn (İkibuynuzlu İskəndər) kimi tanınan Makedoniyalı İskəndərdən almışdır^[1]. "Kul" sözü əslində "göl" deməkdir, ona görə də "İskəndərkul" adı yaranmışdır. Guya Makedoniyalı İsgəndər Orta Asiyadan Hindistana gedərkən buraya baş çəkib.

Göl, ehtimal ki, güclü zəlzələnin səbəb olduğu sürüşmənin nəticəsi olan qaya ilə örtülmüş moren tərəfindən bəndlənmiş sürüşmə quruluşuna malikdir. Göl dəniz səviyyəsindən 2195 metr yüksəklikdə, Kuhistan dağ silsiləsinin ətəklərində, Hisar və Zərəfşan silsilələrinin qərb ucları arasında yerləşir. Gölün ümumi səth sahəsi 3,4 km², dərinliyi 72 metrə çatır və 1978-ci ilin məlumatlarına görə həcmi 0,24 km³ idi^[2]. Alimlər hesab edirlər ki, qədim dövrlərdə göldə daha yüksək su səviyyəsi olub və bunun izlərini ətraf dağların yamaclarında, 120 metrdən çox hündürlükdə görmək mümkündür^[3]. Sarıtaq, Xazormeç və Sarima çayları, eləcə də kiçik dağ çayları gölə tökülür. Göldən axan və Zərəfşan hövzəsinin bir hissəsini təşkil edən İskəndərdərya çayı göldən axır.

Gölün yaxınlığında daha bir sürüşmə mənşəli, buzlaq gölü yerləşir — Zamin-Mulla (turistlər arasında “İlanlı göl” kimi tanınır^[4]) və ya Serimadarun. Bu gölə Serima çayının axınının bir hissəsi daxil olur. Diametrinə görə xeyli kiçik olsa da və İskandarküldən cəmi 300 metr enində torpaq zolağı ilə ayrılmasına baxmayaraq, daha zəngin daxili biosferaya malikdir və suyunun temperaturu daha yüksəkdir.

Həmçinin, göldən bir qədər aralıda, İskandardarya çayı üzərində “Fan Niaqarası” adlanan iri bir şəlalə yerləşir. Şəlalə dar bir dərədə yerləşir, suyun düşmə hündürlüyü 43 metrdir. Şəlaləyə yalnız yuxarıdan yaxınlaşmaq mümkündür; onun düz üzərində metal müşahidə meydançası quraşdırılmışdır.

İskandarkülün sahilində tarixi bir abidə yerləşir — üzərində “Рускіе, 1870” yazısı həkk olunmuş böyük əhəngdaşı qayası. Bu yazı Zərafşan tərəfdən buraya daxil olan Aleksey Fedçenkonun ilk ekspedisiyasının üzvləri tərəfindən qoyulmuşdur^[5].

Gölün sahilində həmçinin ilboyu fəaliyyət göstərən Tacikgidrometin meteoroloji stansiyası və hidroloji müşahidə məntəqəsi yerləşir. Bundan əlavə, infrastrukturla təmin olunmuş turizm bazası da mövcuddur.

İskandarkül gölü Tacikistanın ən gözəl dağ göllərindən biridir və hər il yaxın və uzaq xaricdən gələn çoxsaylı turistlər tərəfindən ziyarət olunur.

Bu gölün yaranması ilə bağlı iki əfsanə mövcuddur.

Birinci əfsanəyə görə, Makedoniyalı İsgəndər Hindistan yürüşü zamanı təslim olmaq istəməyən bir yaşayış məntəqəsinə rast gəlir. O zaman İsgəndər çayların məcrasını həmin kəndə yönəltməyi əmr edir və kənd su altında qalır. Nəticədə bu göl yaranır.

İkinci, daha poetik əfsanəyə görə isə, bu göl yaxınlığında düşərgə zamanı İsgəndərin atı Busefal gölün buz kimi soyuq suyundan içir və xəstələnir. Bir neçə gün sonra sağalan Busefal sahildə otlayarkən qəfil kişnəyir, ən hündür qayaya qalxır və ordan özünü gölün sularına atır. Kədərə batan İsgəndər bir neçə gün gözlədikdən sonra ordunu yoluna davam etdirir, göl sahilində isə at baxıcılarını və əsgərləri qoyur. O vaxtdan bəri, hər ay dolunay zamanı, Busefal otlamaq üçün ortaya çıxır: gölün suları aralanır və ağappaq at, at baxıcılarının müşayiəti ilə suyun üzərinə çıxır.