İslahat fərmanı (osman. اصلاحات خط همايونى, Islâhat Hatt-ı Hümâyûnu; türk. Islâhat Fermân)[1] — Osmanlı hökuməti tərəfindən 18 fevral 1856-ci il tarixində elan edilmiş və Tənzimat islahatlarının tərkib hissəsini təşkil edən rəsmi sənəd. Fərman Osmanlı sultanı I Əbdülməcid tərəfindən elan edilmiş və dinindən asılı olmayaraq bütün təbəələr üçün təhsil sahəsində, dövlət qulluğuna təyinatlarda və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində bərabərlik vəd etmişdir. Sənəd Krım müharibəsi (1853–1856) dövründə Osmanlı imperiyasına Rusiyaya qarşı dəstək göstərmiş Fransa və Britaniyanın təsirinin nəticəsi kimi qiymətləndirilmiş, müharibəyə son qoyan 1856-cı il Paris müqaviləsi ilə də sıx əlaqələndirilmişdir.
İslahat fərmanı sultanın öz vətəndaşlarına və təbəələrinə verdiyi siyasi-hüquqi vəd xarakteri daşımışdır. Sultan vilayət şuralarının və icma şuralarının formalaşdırılmasına, bu prosesin gedişinə və nəticələrinin ədalətliliyinə şəxsən cavabdeh olacağını bildirmişdir. Dövlətin bütün təbəələrini əhatə edən məsələlərdə, xüsusilə Xətti-Humayun ilə əlaqəli mövzularda, hər bir dini icmanın ruhani rəhbərinin və hökumət tərəfindən bir il müddətinə təyin edilmiş nümayəndəsinin 1837-ci ildə ali vəzifəli məmurların işlərinə baxmaq üçün yaradılmış Ali Məhkəmə Şurasının müzakirələrində iştirak etməsi nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda, sultan şuralarda səsvermə azadlığının təmin ediləcəyini də vəd etmişdir.
Bu məqsədlərin birbaşa sultan tərəfindən elan edilməsi və onun hakimiyyətindən qaynaqlanması İslahat fərmanının Osmanlı sultanlığının ali iradəsini ifadə etdiyini göstərmiş, sənədin sırf aşağı səviyyəli bürokratik islahat deyil, birbaşa mərkəzi hakimiyyətin siyasi aktı kimi qəbul olunmasına səbəb olmuşdur.
Osmanlı imperiyası daxilində islahat cəhdləri daha əvvəlki dövrlərdə də müşahidə edilmişdir. Sultan III Səlimin (hakimiyyəti: 1789–1807-ci illər) dövründə real islahatlara dair müəyyən baxışlar mövcud olmuş, o, xüsusilə ordunun döyüş qabiliyyətinin zəifliyini aradan qaldırmağa çalışmışdır. Hərbi sahədə əsas biliklərin çatışmaması və sərkərdələrin idarəetmə bacarıqlarının zəifliyi bu cəhdlərin əsas səbəbləri sırasında idi.[2] 1807-ci ildə Qabaqçı Mustafanın rəhbərliyi altında yeniçərilər üsyan qaldırmış, Avropa təlimçilərinin köməyi ilə ordunu Nizami-Cədid formasında yenidən təşkil etməyə çalışan və mənbələrdə "kafir sultan" kimi təqdim edilən III Səlimi taxtdan salmış, onun yerinə isə IV Mustafanı hökmdar elan etmişdilər.[3]
IV Mustafa əvvəlki islahatları geri qaytarmağı planlaşdırmışdır. Bu vəziyyətə cavab olaraq Rusedən Ələmdar Mustafa Paşa öz ordusu ilə İstanbula yürüş etmişdir. Yaxınlaşan hakimiyyətdən salınmanın qarşısını almaq məqsədilə sultan III Səlim və Mahmud haqqında edam fərmanı vermişdir. III Səlim öldürüldüyü halda, Mustafa ilə birlikdə legitim taxt namizədlərindən sağ qalan yeganə şəxs olan Mahmud cəlladlardan xilas olmuş və 28 iyul 1808-ci ildə taxta çıxmışdır. Ələmdar Mustafa Paşa sultanın sədrəzəmi təyin edilmişdir.[4][5][6]
Həmin dövrdə Anadoluda və Rumelidə mərkəzi hakimiyyətlə regional güc sahibləri – əyanlar və dərəbəyilər arasında mənbələrdə "kin və ixtilaf şəraiti" kimi səciyyələndirilən münasibətlər hökm sürmüşdür. Sədrəzəm bu torpaq sahiblərini paytaxta danışıqlara dəvət etmiş və onlar 29 sentyabr 1808-ci ildə qəbul edilmişdilər.[7] Müasir mənbələrin bildirdiyinə görə, iştirakçılar İstanbula təxminən 70,000 nəfərlik öz silahlı qüvvələri ilə gəlmiş və şəhərdən kənarda yerləşdirilmişdilər.[8] 7 oktyabr 1808-ci ildə tərəflər "Sənədi-İttifaq" adlanan müqaviləni imzalamışdılar.[9] Bu sənədlə sultan əyanlar və dərəbəyilər üzərində həyat və mülkiyyətə dair sərəncam vermək hüququndan imtina etmişdir. Sənəd İngiltərədə zadəganlara tanınmış "Maqna Karta" ilə müqayisə edilən şəkildə torpaq sahiblərinə Osmanlı hökmdarına qarşı əsas azadlıqlar vermişdir.[8] Bunun müqabilində onlar mərkəzi hakimiyyəti tanımış və sultana sədaqət bəyan etmişdilər. [10][11]
14 noyabr 1808-ci ildə Ələmdar Mustafa Paşa yeniçəri üsyanı zamanı həlak olmuşdur. Taxtını möhkəmləndirmək məqsədilə II Mahmud qəfəsdə saxlanılan yarımqardaşı və sələfi IV Mustafanın öldürülməsinə göstəriş vermişdir.[12] "Sənədi-İttifaq"ın əsas hərəkətverici qüvvəsi olan Ələmdar Mustafa Paşanın ölümü ilə konstitusiyalı monarxiyaya doğru atılmış ilk addım kimi qiymətləndirilən[13] və adətən Türkiyə konstitusiya tarixinin başlanğıcına aid edilən bu müqavilə faktiki olaraq qüvvəsini itirmişdir.[14][15] Sonrakı dövrlərdə vəzifəyə gələn sədrəzəmlər də maddi konstitusion xarakter daşıyan bu sənədi imzalamaqdan imtina etmişdilər.[16] Hər halda, bu hadisələrdən sonra[II Mahmud sultan olmuş və yeniçəri ocağını Vaqiəyi-Xeyriyyə adlanan hadisə ilə ləğv etməklə Osmanlı tarixində ilk ciddi islahatçı kimi qiymətləndirilmişdir.[2]
Bu proses 1839–1876-cı illəri əhatə edən və Tənzimat adı ilə tanınan dövrə yol açmışdır. Həmin mərhələ sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq onları parlamentin rəhbərlik etdiyi yeni dövlət qurumlarına ötürmək məqsədi daşıyan islahat cəhdləri ilə səciyyələnmişdir. Bu niyyətlər yeni formalaşmış hökuməti əhatə edən Babı-ali tərəfindən irəli sürülmüşdür.[17] Tənzimat dövrünün əsas məqsədi islahat aparmaq olmuşdur, lakin mahiyyət etibarilə sultanın hakimiyyətini Babı-alinin xeyrinə zəiflətmək idi.[18] Hər halda, Osmanlı imperiyasını Qərbləşmə prinsipləri əsasında yenidən qurmaq hədəfi də Tənzimata səbəb yaratmışdır.[19]
II Mahmudun ölümündən sonra onun oğlu I Əbdülməcidin (hakimiyyəti: 1839–1861-ci illər) taxta çıxmışdır. Atasının açıq göstərişlərinə uyğun olaraq, Mahmuda həsr olunmuş islahatların həyata keçirilməsinə başlamışdır. 3 noyabr 1839-cu ildə Tənzimatın "atası" kimi tanınan Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa[20] Gülhanə parkında əsasən özü tərəfindən hazırlanmış və Böyük Fransa inqilabının nəticəsi olaraq formalaşdırılmış İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsinin Osmanlı iterasiyası kimi qiymətləndirilən fərmanı – "Xətti-Şərif"i oxumuşdur. Gülhanə fərmanı ilə "Tənzimatı-Xeyriyyə" (hərf. "xeyirxah tənzimləmələr") adlanan əsaslı islahatlar dövrünün başlanğıcı elan edilmişdir.[15] "Xətti-Şərif" yeni idarəetmə sisteminin əsas prinsiplərini özündə əks etdirmiş, dinindən asılı olmayaraq əhalinin "canının, şərəfinin və malının" qorunmasını təmin etmişdir. Bundan əlavə, sultan məhkəmə icraatlarının aşkarlığını, vergilərin ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini və hərbi xidmət müddətinin dörd-beş ilə endirilməsini vəd etmişdir.[21]
Formal baxımdan bu fərman nə konstitusiya, nə də məhkəmə yolu ilə tələb edilə bilən hüquq aktı idi. Bununla belə, 1839-cu il "Xətti-Şərif"i imperiyanın konstitusion inkişafında mühüm rol oynamış, xüsusilə də sonradan qəbul ediləcək konstitusiyanın bir vədi kimi dəyərləndirilmişdir.[21] Tənzimat siyasətçiləri imperiyanın tam süqutunun qarşısını almağı əsas məqsəd kimi görmüşdülər.[18]
Tənzimat dövründə üç sultan hakimiyyətdə olmuşdur: I Əbdülməcid (1839–1861-ci illər), Əbdüləziz (1861–1876-cı illər) və cəmi üç ay hakimiyyətdə qalan V Murad (1876-cı il).[22] Həmin dövrdə Avropada Osmanlı dövlət xadimləri arasında ən böyük nüfuza malik şəxs Midhat Paşa hesab edilmişdir.[23]
Babı-alinin İslahat fərmanı 18 fevral 1856-cı il tarixində, Krım müharibəsində atəşkəsdən 18 gün sonra elan edilmişdir. Bu fərman Gülhanə fərmanının islahatlarını təsdiqləmiş və inkişaf etdirmişdir.[24]
Fərmanın nəzərdə tutulan məqsədi müsəlman və qeyri-müsəlman tebaalar arasında tam bərabərliyi təmin etmək idi. Bunun üçün millət sistemi ləğv edilmiş və bütün dini icmalara Osmanlı vətəndaşlıq hüquqları tanınmışdır. Beləliklə, indiyə qədər yalnız Milləti-Rum[24] istisna olmaqla, qeyri-müsəlmanlara dövlət vəzifələrinə çıxış və hərbi məktəblərə qəbul imkanı yaradılmışdır. Cizyə kimi ödənilən vergilər baxımından da dövlət bərabərlik prinsiplərini tətbiq etməyə çalışmışdır.[25] Eyni hüquqların eyni öhdəliklərlə müşayiət olunacağı fərmanda göstərilmişdir. Beləliklə, qeyri-müsəlmanlar da hərbi xidmətə çağırılmış, lakin əvəzçi təyin etməklə və ya hərbi vergi ödəməklə bu öhdəlikdən azad ola bilmişdilər.[26]
Z. İpandrevmenos tərəfindən hazırlanmış yunan dilində tərcümə Samos adasında nəşr edilmişdir.[27] Osmanlı hakimiyyət orqanları tərəfindən hazırlanmış rəsmi fransızca tərcümə isə "Le Moniteur ottoman" nəşrində, eləcə də Fero-Jiro tərəfindən 1866-cı ildə dərc olunmuş "De la juridiction française dans les échelles du Levant et de la Barbarie" adlı əsərdə yayımlanmışdır.[28] Mehmed Fuad Paşa bu mətnin imperiya daxilində yalnız Osmanlı türkcəsinə və fransız dilinə yox, həmçinin azlıqların dillərinə də tərcümə olunmasının zəruriliyini müdafiə etmişdir.[29] Tədqiqatçı Yohan Ştraus qeyd etmişdir ki, fərmanın ilkin layihəsinin Osmanlı türkcəsində yox, fransız dilində hazırlanmış olduğunu "təhlükəsiz şəkildə ehtimal etmək olar".[30]
Fransız diplomatı Fransua Belin öz qeydləri ilə birlikdə ayrıca fransızca tərcümə hazırlamış, bu mətn əvvəlcə "Journal asiatique" jurnalında, daha sonra isə 1862-ci ildə nəşr olunmuş "'"Étude sur la propriété foncière en pays musulman et spécialement en Turquie" adlı kitabda dərc edilmişdir. Belinin tərcüməsi və qeydləri Domeniko Qatteşki tərəfindən tərtib edilmiş "Manuale di diritto publico e privato ottomano" adlı başqa bir toplusunda da yayımlanmışdır.[28] Belinin versiyası sonradan Qreqori Aristarxis tərəfindən nəşr edilmiş və Dimitrios Nikolaidis tərəfindən olunmuş fransızdilli "Législation ottomane" adlı Osmanlı qanunvericiliyi toplusunda yenidən dərc edilmişdir.[30]
Fərmanın Osmanlı imperiyasının rəsmi fransızca versiyası əsasında hazırlanmış yunan dilində tərcüməsi, Belinin bəzi qeydləri də daxil edilməklə Nikolaidis tərəfindən tərtib edilmiş "Düstur"un yunan variantında (yun. Οθωμανικοί Κώδηκες, Othōmanikoi kōdēkes, hərf. "Osmanlı kodeksləri") yer almışdır. Nikolaidis bu nəşrə əlavə qeydlər, o cümlədən 1860-cı ildə verilmiş yunan dilində bərat]] daxil etmiş, eyni zamanda Belinin bəzi qeydlərini çıxarmışdır. Yohan Ştrausun fikrinə görə, bu qeydlər "ehtimal ki, həddən artıq tənqidi hesab edildiyinə görə" ixtisar edilmişdir.[28]
Fərman nəticəsində pravoslav yunan, qriqoryan erməni və iudaizm dini icmaları öz inzibati və dini işlərini tənzimləmək üçün qaydalar hazırlamış, bu qaydalar əsasında öz parlamentlərini yaratmışdılar. Bu qaydalar müvafiq olaraq Rum Patriarxlıq Nizamnaməsi (1862-ci il), Erməni Patriarxlıq Nizamnaməsi (1863-cü il) və Hahamxana Nizamnaməsi (1865-ci il) adlandırılmışdır. Bu, həm icmalar, həm də Qərbdə rəsmi şəkildə "konstitusiya" kimi qiymətləndirilmişdir.[31] İslahatlar kontekstində Qərb təhsilli Osmanlı erməniləri tərəfindən 1863-cü ildə Erməni Milli Konstitusiyası hazırlanmışdır.[32] 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyası birbaşa olaraq bu sənədin təsiri altında formalaşmış, onun müəllifləri sırasında Midhat Paşanın məsləhətçisi olmuş Qərb təhsilli Osmanlı ermənisi Qriqor Odyan mühüm rol oynamışdır.[33]
- ↑ Nuri, Refik, 1991
- 1 2 Devereux, 1963. səh. 22
- ↑ Kreiser, 2010. səh. 85
- ↑ Hanioğlu, 2008. səh. 56
- ↑ Afyoncu, Önal və Demir, 2010. səh. 236
- ↑ Aksan, 2007. səh. 249
- ↑ Tanör, 2009. səh. 43
- 1 2 Aksan, Goffman, 2007. səh. 124
- ↑ Gözler, 2008. səh. 10
- ↑ Rumpf, 2001. səh. 4
- ↑ Bozkurt, 2004. səh. 47
- ↑ Matuz, 2010. səh. 215
- ↑ Plagemann, 2009. səh. 84
- ↑ Rumpf, 1996. səh. 37
- 1 2 Kreiser, 2008. səh. 36
- ↑ Gözler, 2008. səh. 10–12
- ↑ Devereux, 1963. səh. 21
- 1 2 Devereux, 1963. səh. 25
- ↑ Cleveland, Bunton, 2009. səh. 82
- ↑ Matuz, 2010. səh. 224
- 1 2 Ansay, 1964. səh. 442
- ↑ Findley, 1980. səh. 152
- ↑ Devereux, 1963. səh. 30
- 1 2 Gözler, 2008. səh. 16
- ↑ Seufert, 2006. səh. 71
- ↑ Kreiser, Neumann, 2006. səh. 337
- ↑ Strauss, 2010. səh. 22–23
- 1 2 3 Strauss, 2010. səh. 30
- ↑ Strauss, 2010. səh. 23
- 1 2 Strauss, 2010. səh. 27
- ↑ Tanör, 2009. səh. 131
- ↑ Joseph, 1983. səh. 81
- ↑ Davison, 1973. səh. 134
- Refik, Ahmet. Abdülhamid-i Sani ve Devr-i Saltanatı: Hayat-i Hususiye ve Siyasiyesi. Kitaphane-yi İslam ve Askeri. 1911. (#first_missing_last)
- Devereux, Robert. The First Ottoman Constitutional Period A Study of the Midhat Constitution and Parliament. Baltimore: The Johns Hopkins Press. 1963. ISBN 978-0801801600.
- Cleveland, William L.; Bunton, Martin. A History of the Modern Middle East (ingilis) (4th ed.). Westview Press. 2009. ISBN 978-0813343747.
- Bozkurt, Kutluhan. Die Beziehungen der Türkei zur EU. Rechtliche Prozesse und rechtliche Einflüsse (PDF) (alman). Wien: juridicum.at. 2004.
- Rumpf, Christian. tuerkei-recht.de Rezeption und Verfassungsordnung: Beispiel Türkei (#bad_url) (alman). Stuttgart: tuerkei-recht.de. 2001.
- Aksan, Virginia H.; Goffman, Daniel. The early modern Ottomans. Remapping the Empire. London: Cambridge University Press. 2007. ISBN 978-0-521-81764-6.
- Cleveland, William. A History of the Modern Middle East. Boulder, Colorado: Westview Press. 2013. ISBN 978-0813340487.
- Ansay, Sabri Şakir. Das Türkische Recht // Spuler, Bertold (redaktor). Handbuch der Orientalistik (1964). Erste Abt. Der Nahe und der Mittlere Osten. Ergänzungsband III. Orientalisches Recht. Leiden: Brill. ISBN 978-9004008670.
- Joseph, John. Muslim-christian relations & inter-christian rivalries in the middle east: the case of the Jacobites (ingilis). [S.l.]: Suny Press. 1983. ISBN 9780873956000.
- Matuz, Josef. Das Osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte (alman) (6. Auflage). Darmstadt: Primus Verlag. 2010,. ISBN 978-3-89678-703-3.
- Plagemann, Gottfried. Von Allahs Gesetz zur Modernisierung per Gesetz. Gesetz und Gesetzgebung im Osmanischen Reich und der Republik Türkei. Berlin/Münster: Lit Verlag. 2009. ISBN 978-3-8258-0114-4.
- H. Davison, Roderic. Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876 (ingilis) (2, reprint). Gordian Press. 1973. ISBN 9780877521358.
- Findley, Carter V. Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte 1789–1922 (ingilis). Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 1980. ISBN 9780691052885.
- Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukukuna Giriş (türk). Bursa: Ekin Kitabevi. 2008. ISBN 9789757338758.
- Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher. University of Texas Press. noyabr 2008. ISBN 9780292718425.
- Cansunar, Asli; Kuran, Timur. "Economic Harbingers of Political Modernization: Peaceful Explosion of Rights in Ottoman Istanbul". SSRN Electronic Journal (ingilis). 2019. doi:10.2139/ssrn.3434656. ISSN 1556-5068.
- Afyoncu, Erhan; Önal, Ahmet; Demir, Uğur. Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri İsyanlar ve Darbeler (türk). Istanbul: Yeditepe Yayınevi. 2010. ISBN 978-605-4052-20-2.
- Belge, Murat; Aral, Fahri, redaktorlar Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi (türk). 1. İstanbul: İletişim Yayınları. 1985. ISBN 978-975-470-983-4. OCLC 462060573.
- Kreiser, Klaus. Geschichte Istanbuls. Von der Antike bis zur Gegenwart (alman). München: C. H. Beck. 2010. ISBN 978-3-406-58781-8.
- Kreiser, Klaus; Neumann, Christoph K. Kleine Geschichte der Türkei (alman). Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung. 2006. ISBN 3-89331-654-X.
- Tanör, Bülent. Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (18. Auflage). Istanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2009. ISBN 978-975-363-688-9.
- Strauss, Johann. A Constitution for a Multilingual Empire: Translations of the Kanun-ı Esasi and Other Official Texts into Minority Languages // Herzog, Christoph; Sharif, Malek (redaktorlar ). The First Ottoman Experiment in Democracy. Wurzburg: Orient-Institut Istanbul. 2010. (info page on book at Martin Luther University)
- Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire (ingilis). Princeton University Press. 2008. ISBN 0-691-14617-9.
- Seufert, Günter. Die Türkei: Politik, Geschichte, Kultur (alman). C.H. Beck. 2006. ISBN 3-406-54750-8.
- Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire (ingilis). Princeton University Press. 2008. ISBN 0-691-14617-9.