İslam İbrahimov (sənətşünas, tənqidçi)
Azərbaycan sənətşünası, ədəbiyyatşünası, tənqidçi, estetik, tərcüməçi, dramaturq və pedaqoq.
İslam İbrahimov (tam adı: İslam İsmayıl oğlu İbrahimov) (25 dekabr 1922, Tiflis – 29 iyun 1985, Bakı) — Azərbaycan sənətşünası, ədəbiyyatşünası, tənqidçi, estetik, tərcüməçi, dramaturq və pedaqoq.
| İslam İbrahimov | |
|---|---|
| İslam İsmayıl oğlu İbrahimov | |
 | |
| Doğum tarixi | |
| Doğum yeri | Tiflis |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri | Bakı |
| Vətəndaşlığı |
 Azərbaycan |
| Təhsili |
• Azərbaycan Dövlət Universiteti (1939-1944) |
| Fəaliyyəti | sənətşünas, ədəbiyyatşünas, tənqidçi, estetik, tərcüməçi, dramaturq, pedaqoq |
| Fəaliyyət illəri | 1944-1985 |
| İstiqamət | tənqidçi, bədii yaradıcılıq |
| Üzvlüyü | SSRİ Yazıçılar İttifaqı |
İslam İbrahimov 1922-ci il dekabrın 25-də Tiflis şəhərində anadan olub. Uşaq yaşlarında valideynlərini itirən İslam əvvəlcə Şəkər nənənin himayəsində, daha sonra isə Bakıda böyük qardaşı Əjdərin (sonralar Əməkdar hüquqşünas Əjdər İbrahimovun) yanında boya-başa çatıb.[1]
Orta təhsil aldıqdan sonra 1939-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olub və 1944-cü ildə təhsilini başa vurub. Həmin il "Kommunist" qəzetində tərcüməçi kimi fəaliyyətə başlayıb.
1945-ci ilin sonlarında işdən azad edilərək Moskvaya göndərilib və burada SSRİ Komissarlar Sovetində Azərbaycan nəşri şöbəsinin redaktoru təyin edilib.
1949–1953-cü illərdə A. V. Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunun aspiranturasının fəlsəfə-estetika şöbəsində təhsil alıb. Bir müddət Moskvada "Literaturnaya qazeta"da Azərbaycan üzrə müxbir işləyib və Azərbaycana qayıdıb.
Azərbaycana qayıtdıqdan sonra aşağıdakı vəzifələrdə çalışıb:
- Bakı kinostudiyasında ssenari şöbəsinin böyük redaktoru (1955–1958)
- Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında dramaturgiya üzrə məsləhətçi (1958–1959)
- "Azərbaycan" jurnalında tənqid şöbəsinin müdiri (1959–1965)
1961-ci ildə Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Moskvada keçirilən Şərqşünasların XXV beynəlxalq konqresində iştirak edib.
1965-ci ildən ömrünün sonuna qədər M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda pedaqoji fəaliyyət göstərib.[1]
1954-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olub.
İlk yazıları 1944-cü ildə çap olunub. 1950-ci ildən etibarən dövri mətbuatda elmi-nəzəri və tənqidi yazılarla müntəzəm çıxış edib. Bu məqalələrin bir qismi "Əsr və sənətkar" (1966) kitabında toplanıb.
İ. İbrahimov tənqidçiliklə yanaşı, bədii yaradıcılıqla da məşğul olub. O;
- "Bakının bir günü" (1967) sənədli filminin ssenarisini
- C. Cabbarlı adına Kirovabad (indiki Gəncə) Dövlət Dram Teatrında səhnəyə qoyulmuş "Anaların divanı" (1968) faciəsini
- "İşıqlı gecələr" ("İliç Buxtası", 1969) kinossenarisini
- Azərbaycan radiosunda səsləndirilmiş "İnsanlar – köçəri quşlar" (1970) pyesini
- "O, belə məğrur idi" (1974) kinossenarisini
- "Həftənin altıncı günü" (1974) və "Tələbələr" (1978) pyeslərini
- Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələri əsasında işlədiyi "Quzu" (1985) pyesini yazıb.
Tərcüməçi kimi Mark Tvenin hekayələrini, Cek Londonun "Martin İden", Səbahəddin Alinin "Asfalt yol", Mixail Bubennovun "Ağcaqayın", Layoş Meşterhazinin "Prometey müəmması" romanlarını, Tennessi Uilyamsın "Şüşə heyvanxana" pyesini, "Hindistan və Pakistan hekayələri"ni, Çingiz Aytmatovun "Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim" povestini, Vladimir Razumnının "Həyatın estetikası" kitabını və başqa əsərləri rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edib.
Bundan başqa, Məmməd Cəfər Cəfərovun "Hüseyin Cavid" monoqrafiyasını Azərbaycan dilindən rus dilinə, Nazim Hikmətin bir neçə pyesini isə türk dilindən rus və Azərbaycan dillərinə tərcümə edib.
- Əsr və sənətkar (kitab). Bakı, Azərnəşr, 1966, səh. 188.
- Marksist-Leninçi estetikanın əsasları (5, 6, 7, 8, 9 – VI fəsil, səh. 190–225). Bakı, Maarif, 1979, 320 səh. (Həmmüəllif).
| № | Məqalənin adı | Məzmunu | Nəşr | Tarix |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Əsgər qızı dinlərkən | II Dünya müharibəsindən qayıdan əsgər qızların qarşılanması haqqında | "Kommunist" | 11 iyul 1945 |
| 2 | Qəhrəmanlar | II Dünya müharibəsində qəhrəmanlıq göstərmiş azərbaycanlı gənclər haqqında | "Kommunist" | 17 iyul 1945 |
| 3 | Mahir sənətkar | A. İsaakyanın anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə | "Kommunist" | 31 iyul 1945 |
| 4 | Свободу поэту демократии! | Nazim Hikmətin azadlığa buraxılması uğrunda mübarizə haqqında | "Комсомольская правда" | 12 may 1950 |
| 5 | Sülh və demokratiya uğrunda igid mübariz | Nazim Hikmət haqqında | "İnqilab və mədəniyyət" | 1950, № 12 |
| 6 | "Lenin poeması" haqqında | Rəsul Rzanın eyniadlı poeması haqqında | "İnqilab və mədəniyyət" | 1951, № 1 |
| 7 | "Lenin poeması" | Rəsul Rzanın eyniadlı poeması haqqında | "Ədəbiyyat qəzeti" | 6 fevral 1951 |
| 8 | "Семья Лутониных" | Tur qardaşları və İ. Pıryevanın pyesinin tamaşası haqqında | "Бакинский рабочий" | 13 may 1951 |
| 9 | "Донецкие шахтеры" | Eyniadlı film haqqında | "Бакинский рабочий" | 25 may 1951 |
| 10 | Türkiyə irticaçılarının qanlı cinayəti | Səbahəddin Ali haqqında | "İnqilab və mədəniyyət" | 1951, № 4 |
| 11 | Sülhün böyük carçısı | Maksim Qorki haqqında | "İnqilab və mədəniyyət" | 1951, № 6 |
| 12 | "Xəzər üzərində şəfəq" | İmran Qasımovun əsərinin tamaşası haqqında | "Ədəbiyyat qəzeti" | 22 yanvar 1952 |
| 13 | Глашатай мира и свободы | Nazim Hikmət haqqında | "Труд" | 25 yanvar 1952 |
| 14 | Azərbaycan sovet ədəbiyyatı inkişaf yollarında | Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı haqqında | "Azərbaycan müəllimi" | 14 avqust 1952 |
| 15 | "Türkiyədə" | Nazim Hikmətin pyesinin tamaşası haqqında | "Ədəbiyyat qəzeti" | 11 aprel 1953 |
| 16 | "Сын рыбака" | Vilis Laçisin romanı əsasında tamaşa haqqında | "Бакинский рабочий" | 23 aprel 1953 |
| 17 | Sülhün mübariz əsgəri | Anri Barbus haqqında | "Kommunist" | 17 may 1953 |
| 18 | A. M. Qorki imperializmə qarşı mübarizədə | Maksim Qorki haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 20 iyun 1953 |
| 19 | "Piqmalion" | Bernard Şounun pyesinin tamaşası haqqında | "Kommunist" | 25 may 1954 |
| 20 | "В семье Атаевых" | İlyas Əfəndiyevin pyesinin tamaşası haqqında | "Бакинский рабочий" | 30 oktyabr 1954 |
| 21 | "Hamlet" | Moskva Akademik Teatrının qastrol tamaşası haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 11 dekabr 1955 |
| 22 | Teodor Drayzer | Amerikalı yazıçı haqqında məqalə | "Kommunist" | 28 dekabr 1955 |
| 23 | Henrix Heyne | Alman şairi haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 19 fevral 1956 |
| 24 | "Bir məhəlləli iki oğlan" | "Azərbaycanfilm"in filmi haqqında | "Kommunist" | 14 may 1957 |
| 25 | Yüksəliş yollarında | Azərbaycan kinosu haqqında | "İncəsənət" | 1957, № 2 |
| 26 | "Böyük ürək" | Kirovabad Dövlət Dram Teatrının tamaşası haqqında | "Bakı" | 29 aprel 1958 |
| 27 | Dramaturgiyamızın bəzi məsələləri haqqında | Azərbaycan dramaturgiyası haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 5 dekabr 1958 |
| 28 | Qalina Koltunova Nazlı rolunda | Aktrisanın teatr ifası haqqında | "Bakı" | 9 may 1959 |
| 29 | Mübariz sənətkarın yaradıcılıq yolu | Mehdi Hüseyn haqqında | "Azərbaycan" | 1959, № 5 |
| 30 | Yox, sən gözəlsən | Bayram Bayramovun povesti haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 22 avqust 1959 |
| 31 | Daha dərin psixoloji təhlil uğrunda | Gülhüseyn Hüseynoğlunun yaradıcılığı haqqında | "Azərbaycan" | 1959, № 9, səh.217–220 |
| 32 | "Tənqid və zəmanə" məqaləsi haqqında | Asif Əfəndiyevin eyniadlı məqaləsi haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 9 yanvar 1960 |
| 33 | Qüdrətli dramaturq | A. P. Çexov haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 23 yanvar 1960 |
| 34 | Həyat və sənət mahnısı | A. P. Çexovun "Qağayı" pyesinin tamaşası haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 27 fevral 1960 |
| 35 | "Lenin poeması" | R. Rzanın eyniadlı poeması haqqında | "Azərbaycan" | 1960, № 4, səh.139–149 |
| 36 | "Həyat yollarında" | Əkbər Əkbərovun kitabı haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 16 iyul 1960 |
| 37 | "Bir stəkan su" | Tbilisi Dövlət Rus Dram Teatrının tamaşası haqqında | "Bakı" | 30 iyul 1960 |
| 38 | Ədəbiyyatda təftişçiliyə qarşı mübarizə zəruridir | Ədəbiyyat tənqidi haqqında | "Azərbaycan" | 1960, № 9, səh.199–212 |
| 39 | "Dörd nəfər bir dam altında" | M. Smirnova və M. Krayndelin pyesinin tamaşası haqqında | "Bakı" | 4 oktyabr 1960 |
| 40 | Realizm uğrunda mübarizədə | Lev Tolstoy haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 19 noyabr 1960 |
| 41 | Qüdrətli qəlb sahibi | Sabit Rəhmanın yubileyi haqqında | "Sovet kəndi" | 10 dekabr 1960 |
| 42 | Qorki və gənclik | Maksim Qorki haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 17 iyun 1961 |
| 43 | Qabaqcıl bəşəriyyətin böyük dostu | M. Qorkinin vəfatının 25 illiyi münasibətilə | "Azərbaycan" | 1961, № 6, səh.194–200 |
| 44 | Şərqşünasların XXV beynəlxalq konqresindən notlar | Konqres haqqında qeydlər | "Azərbaycan" | 1961 |
| 45 | Проблемы современного востоковедения | Müasir şərqşünaslıq problemləri | "Литературный Азербайджан" | 1961, № 8 |
| 46 | Əsrin vüsət və tələbi | Azərbaycan ədəbiyyatının vəzifələri haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 7 oktyabr 1961 |
| 47 | "Qəlbimdə bahar" | Rəsul Rzanın kitabı haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 20 oktyabr 1962 |
| 48 | Nazim Hikmət | Türk şairi haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 20 yanvar 1962 |
| 49 | A. İ. Gertsenin ədəbi-bədii görüşləri | A. İ. Gertsen haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 7 aprel 1962 |
| 50 | İdeya saflığı uğrunda | Xəlil Rzanın yaradıcılığı haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 9 iyun 1962 |
| 51 | "Çılpaq kral" | "Sovremennik" Teatrının tamaşası haqqında | "Kommunist" | 7 iyul 1962 |
| 52 | Tarixi optimizmin yollarında | Roman və povest janrları haqqında | "Azərbaycan" | 1962, № 7 |
| 53 | M. İbrahimovun nəsri haqqında bəzi mülahizələr | Mirzə İbrahimovun yaradıcılığı haqqında | "Azərbaycan" | 1962, № 12 |
| 54 | Böyük yaradıcılıq yolu | A. S. Serafimoviç haqqında | "Azərbaycan" | 1963, № 1 |
| 55 | Görkəmli sovet şairi | Demyan Bednı haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 13 aprel 1963 |
| 56 | Художник вдумчивый и требовательный | Ənvər Məmmədxanlı haqqında | "Литературный Азербайджан" | 1963, № 5–6 |
| 57 | Mayakovski əbədiyyət deməkdir | Vladimir Mayakovski haqqında | "Bakı" | 18 iyul 1963 |
| 58 | Qardaş xalqın hünərvər şairi | Lesya Ukrainka haqqında | "Bakı" | 31 iyul 1963 |
| 59 | Modernizm – həyat və gözəlliyə yabancıdır | Modernizm haqqında | "Azərbaycan" | 1963, № 7 |
| 60 | Сердца отданные людям. Бессмертие | V. Mayakovski haqqında | "Литературный Азербайджан" | 1963, № 7–8 |
| 61 | Yaradıcı axtarışlar lazımdır | Roman janrının problemləri haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 14 sentyabr 1963 |
| 62 | Müasir mövzular ustası | Mirzə İbrahimovun "Kəndçi qızı" pyesi haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 21 dekabr 1963 |
| 63 | Заметки о критике | Ədəbi tənqid haqqında | "Литературный Азербайджан" | 1964, № 5 |
| 64 | Xalq həyatı qüdrətli yaradıcılıq qaynağıdır | Mehdi Hüseynin yaradıcılığı haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 26 sentyabr 1964 |
| 65 | Yazıçı və tənqid | Ədəbiyyat və tənqid münasibətləri | "Azərbaycan" | 1964, № 8 |
| 66 | Azadlıq və qardaşlıq nəğməkarı | M. Lermontov haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 17 oktyabr 1964 |
| 67 | Həyat və mübarizə poeziyası | Süleyman Rüstəm haqqında | "Azərbaycan" | 1966, № 4 |
| 68 | Современност – родник творчества | İmran Qasımovun dramaturgiyası haqqında | "Вышка" | 25 noyabr 1978 |
| 69 | "Sevil yaşayır" | C. Cabbarlının "Sevil" pyesinin tamaşası haqqında | "Ədəbiyyat və incəsənət" | 10 fevral 1979 |
- Bakının bir günü (1966) – "Bakı haqqında 10 dəqiqə" adı ilə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında rejissor Yalçın Əfəndiyev tərəfindən çəkilmiş sənədli filmin ssenarisi, həmmüəllif Nataliya Şneyer.
- Anaların divanı (3 pərdə, 9 şəkilli faciə, 1968) – Gəncə Dövlət Dram Teatrında rejissor Vaqif Şərifovun quruluşunda səhnəyə qoyulub, ilk tamaşası 11 oktyabrda oynanılıb. Azərbaycan, 1968, № 3, səh. 15–55.
- İşıqlı gecələr ("İliç Buxtası", kinossenari, 1969).
- İnsanlar – köçəri quşlar (pyes, 1970, Azərbaycan radiosunda radiotamaşa kimi hazırlanıb).
- O, belə məğrur idi (kinossenari, 1974).
- Həftənin altıncı günü (pyes, 1974).
- Tələbələr (pyes, 1978).
- Quzu (C. Məmmədquluzadənin hekayələri əsasında pyes, 1985).
- Назим Хикмет. Стихи. Moskva, Гослитиздат, 1951 (tərcüməçi, tərtibçi və ön sözün müəlliflərindən biri).
- Səbahəddin Əli. Asfalt yol (roman). Bakı, Uşaqgəncnəşr, 1951.
- Mark Tvenin hekayələri. Bakı, Azərnəşr, 1953.
- Hindistan və Pakistan hekayələri. Bakı, Azərnəşr, 1955 (tərcüməçilərdən biri).
- Bubennov Mixail. Ağcaqayın (roman). Bakı, Azərnəşr, 1956.
- Nazim Hikmət. Şöhrət və ya unudulan adam (pyes). Azərbaycan jurnal, 1961, № 11, səh. 26–53.
- Cek London. Martin İden (roman). Bakı, Uşaqgəncnəşr, 1962.
- Aytmatov Ç. Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim (povest). Bakı, Azərnəşr, 1962.
- Nazim Hikmət. Əsərləri (2 cilddə), II cild. Bakı, Azərnəşr, 1963 (tərcüməçilərdən biri).
- Meşterhazi Layoş. Prometey müəmması (roman). Bakı, Yazıçı, 1984.
- Məmməd Cəfər. Hüseyn Cavid (monoqrafiya). Bakı, Elm, 1982.
- Razumnı Vladimir. Estetika və həyat (monoqrafiya). Bakı, Gənclik, 1967.
- Cəfərli T. Marksist-Leninçi etikanın əsas məsələləri (dərslik). Bakı, Azərnəşr, 1970.
- Uilyams Tennessi. Şüşə heyvanxana (pyes). 1985-ci ildə M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında Bəhram Osmanovun quruluşunda tamaşaya qoyulub.
- Şamil Salmanov. "Tənqidçinin maraq dairəsi (İslam İbrahimovun "Əsr və sənətkar" kitabı haqqında)". Ədəbiyyat və incəsənət. 13 may 1967.
- Atif Zeynallı. "Əsr və sənətkar (İslam İbrahimovun eyni adlı kitabı haqqında)". Azərbaycan (№6). 1967: 200–202.
- Cəfərov Cabir. "Yazıçı İ.İbrahimovun "Anaların divanı" pyesi Kirovabad səhnəsində". Kirovabad kommunisti. 31 oktyabr 1968.
- Azərbaycan sovet ədəbiyyatşünaslığı – 1920–1975 (Biblioqrafiya). Bakı: Elm. 1983. 346–348.
- "Başsağlığı". Вышка. 31 iyul 1985.
- Vidadi Qafarov. "Yazılmamış nekroloq". Qobustan (№1). 1986: 93–95.
- Yaqub Əlioğlu. Ruhu göylərdə uşan kişi... Bakı: İşıq. 1977. 98–104.
- Azər Əbilov. "Gecikmiş müsafir". Ədəbiyyat və incəsənət. 22 aprel 1988.
- Azər Əbilov. "Qəlbin tənhalığı". İlham. 17 noyabr 1990.
- Elsevər Seymur. "Sağlığında yaxşı deyin". Səhər. 24 dekabr 1994.
- Vidadi Qafarov. "İslam İbrahimovun tənqidi görüşləri". İncəsənət və mədəniyyət problemləri. Bakı. 1996: 56.
- İslam İbrahimov. Həyat və sənət həqiqətləri. Bakı: Qanun nəşriyyatı. 2022. 88.
- Vidadi Qafarov. "İslam İbrahimov-100: Həssas və müasir ruhlu tənqidçi". edebiyyatqazeti.az (az.).
- Vidadi Qafarov. "Vidadi Qafarovun "İslam İbrahimov - həyat və sənət həqiqətləri" kitabı çap olunub". edebiyyatqazeti.az (az.).
- Azər Turan. "Estetika müəllimi". edebiyyatqazeti.az (az.).
- 1 2 "Mənasız ölümləri inkar edirəm - Etibar Cəbrayıloğlu yazır" (az.). Etibar Cəbrayıloğlu. 07.12.2023. 07.03.2026 tarixində arxivləşdirilib (#archive_missing_url).