Əbülhəsən Rəhmani (1910, Təbriz – 14 oktyabr 1987, Bakı) ― hərbçi, siyasətçi, tarixçi. Qızılbaş Xalq Qoşunları Ordusunun zabiti, Tudə Partiyasının üzvü və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin İcraiyyə Bürosunun üzvü.
| Əbülhəsən Rəhmani | |
|---|---|
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1910 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 14 oktyabr 1987 (76–77 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Təhsili |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
21 Azər hərəkatı dövründə fədai dəstələrinin formalaşdırılmasında və şəhərlərin şah qoşunlarından təmizlənməsində iştirak edib. Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra mühacirət edib. Tarix elmləri doktoru adını alıb və Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunda fəaliyyət göstərib.
Əbülhəsən Əli oğlu Rəhmani 1910-cu ildə Təbrizdə anadan olub. Atası Əli Rəhmani, "Zərqam Homayun" ləqəbi ilə Məşrutə hərəkatının fəal iştirakçılarından biri olub. Əbülhəsən Rəhmani orta məktəbi Təbriz şəhərində bitirib. 1927-ci ildə İran Kommunist Partiyasına üzv olub. 1928–1931-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetində təhsil alıb.[1] 1931-ci ildə İrana qayıtdıqdan sonra həbs olunub. Bir neçə aydan sonra həbsdən azad olunub. Zabitlik məktəbinə daxil olub və buranı bitirdikdən sonra İran ordusunda xidmət edib. 1935-ci ildən 1937-ci ilə qədər ali təhsil alıb.[1]
1941-ci ildə Tudə Partiyasına qoşulub və gizli siyasi fəaliyyətlə də məşğul olub. Partiyanın hərbi təşkilatını qurmaq üçün fəaliyyət göstərib və Həsən Nəzəri, Məhəmməd Agahi, Abbas Səqayi və Tağı Musəvi ilə birlikdə təşkilatlanıb.[2][3] 1945-ci ildə İran ordusunun tərkibində inqilabi fəaliyyət göstərdiyinə görə həbs olunub və Kirman şəhərinə sürgün edilib. Sürgündən qaçaraq Təbrizə gəlib. Azərbaycan Demokrat Firqəsinə qoşulub. 1945-ci il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub.[4][5] Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə Qızılbaş Xalq Qoşunlarının kadr şöbəsinin rəisi vəzifəsində işləyib.[1]
1946-cı il dekabrın 5-də Miyanə istiqamətində hücum edən şah qoşunları Qulam Yəhyanın rəhbərlik etdiyi fədailər tərəfindən dayandırıldı.[6][7] Azərbaycanın müxtəlif ərazilərindən insanlar silahlanmaq və şah qoşununa qarşı mübarizə aparmaq üçün Milli Hökumətə müraciətlər edirdilər.[8] Bundan sonra Mir Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Müdafiə Komitəsi quruldu.[9][10] Komitənin ilk işi Təbrizdə hərbi vəziyyət elan edib, "Babək" adlı könüllü dəstələr qurmaq oldu.[8][11][12] Könüllü dəstələrə ilk etapda 600 nəfər üzv oldu.[10][13] Bundan sonra Mir Cəfər Pişəvəri yenidən hərbi dəstək üçün Sovet İttifaqına müraciət etdi.[8][14] Lakin bu istəyi cavabsız qaldı.[15]
1946-cı il dekabrın 11-də Azərbaycan Əyalət Əncüməni qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə Qızılbaş Xalq Qoşunlarının və fədai qüvvələrinin şah qoşunlarına qarşı müqavimət göstərməmələri və döyüş meydanlarını tərk etmələri haqda qərar verdi.[16][17][18] Elə həmin gündən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar.[19][20] Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar.[20] Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi.[19][20] Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.[19][21] Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi.[22][23] 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu.[24][25] Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.[21][24] Minlərlə insan həbs olundu, sürgün edildi.[26][27] Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Sədi Yüzbəndi, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər.[28][29][30]
Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra Əbülhəsən Rəhmani Azərbaycan SSR-yə mühacirət edib. 1947–1951-ci illərdə Bakı Ali Partiya məktəbində təhsil alıb. 1951–1953-cü illərdə Azərbaycan Radioinformasiya Komitəsinin İran bölməsinin tərcüməçisi (fars və Azərbaycan dilindən) və redaktoru işləyib. 1953-cü ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunda fəaliyyət göstərib. 1959-cu ildə "Tarix-i Aləm Aray-i Abbasi Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını, 1971-ci ildə isə "Azərbaycan XVI əsrin ortalarından XVII əsrə qədər" mövzusunda doktorluq işini müdafiə edib.[1] Azərbaycan Demokrat Firqəsinin İcraiyyə Bürosunun üzvü olub.[31]
1987-ci il oktyabrın 14-də vəfat edib və Bakıda Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.[1]
- 1 2 3 4 5 İsmayılov, Güləddin. "Azərbaycan Milli Hökumətinin fədai zabiti Əbülhəsən Rəhmani". adfmk.com. 9 oktyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 oktyabr 2025.
- ↑ Nəzəri, 1997. səh. 64
- ↑ İsmayılov, Güləddin. "Azərbaycan Milli Hökuməti - 80". ADFMK Azerbaijani (az.). 14 noyabr 2025. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2026.
- ↑ Balayev, 2018. səh. 25
- ↑ İbrahimov, 1948. səh. 32
- ↑ Rəhmanifər, Məhəmməd. "Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı?". Apa.az (az.). 4 yanvar 2015. 4 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 fevral 2025.
- ↑ Həsənli, 2006. səh. 437
- 1 2 3 Həsənli, 2006. səh. 438
- ↑ Rəhimli, 2009. səh. 106
- 1 2 Hasanli, 2006. səh. 366
- ↑ Atabaki, 2000. səh. 172
- ↑ Sultanlı, 2010. səh. 83
- ↑ Rəhimli, 2003. səh. 143
- ↑ Rəhimli, Əkrəm. Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) (az.). Bakı: Nurlar nəşriyyatı. 2016. 415. ISBN 9789952504444. 23 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 mart 2025.
- ↑ Həsənli, 2006. səh. 441
- ↑ Rossow, 1956. səh. 30
- ↑ Rəhimli, 2003. səh. 149
- ↑ Hasanli, 2006. səh. 370
- 1 2 3 Hasanli, 2006. səh. 373
- 1 2 3 Balayev, 2018. səh. 36
- 1 2 Duqlas, Vilyam. Strange lands and friendly people (ingilis). Nyu-York: Harper & Brothers Publishers. 1951. 45. 31 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 mart 2025.
- ↑ Lenczowski, George. United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 (ingilis). 401. Annals of the American Academy of Political and Social Science. 1972. 49. doi:10.1177/000271627240100106. ISSN 0002-7162. 12 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 mart 2025.
- ↑ Həsənli, 2006. səh. 445
- 1 2 Həsənli, 2006. səh. 448
- ↑ McEvoy, Joanne; O'Leary, Brendan. Power Sharing in Deeply Divided Places. Filadelfiya: University of Pennsylvania Press. 2013. 191. ISBN 9780812245011.
- ↑ Hasanli, 2006. səh. 375
- ↑ Rəhimli, 2003. səh. 155
- ↑ Balayev, 2018. səh. 137
- ↑ Əmirov, 2000. səh. 51
- ↑ Əliqızı, 2001. səh. 24
- ↑ Hüseynov, Rafael. "Uzaq və yaxın cənub düşüncələri". nizamimuseum.az. 14 iyul 2023. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2026.
- Atabaki, Touraj. Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran (ingilis). London: I.B.Tauris. 2000. səh. 288. ISBN 9781860645549.
- Balayev, Xaqan. Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) (az.). Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı. 2018. səh. 198. ISBN 9789952370911.
- Əliqızı, Almaz. Azadlıq və istiqlal poeziyası (PDF) (az.). Bakı: Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı. 2001. səh. 160. ISBN 9789952817607. 28 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 mart 2025.
- Əmirov, Sabir. Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990) (az.). Bakı: Elm nəşriyyatı. 2000. səh. 257. ISBN 5806612600. 22 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2025.
- İbrahimov, Mirzə. O демократическом движении в Южном Азербайджане (rus). Bakı: Elm nəşriyyatı. 1948. səh. 48. 23 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- Hasanli, Jamil. At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946 (az.). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. 2006. səh. 416. ISBN 978-0742540552.
- Həsənli, Cəmil. СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг (PDF) (rus). Moskva: Герои Отечества. 2006. səh. 560. ISBN 5910170120. 21 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 28 noyabr 2024.
- Nəzəri, Həsən. Uğursuz təyinatlar (fars). Tehran. 1997. səh. 313.
- Rəhimli, Əkrəm. Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946) (az.). Bakı: Meqa nəşriyyatı. 2003. səh. 207. 17 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2024.
- Rəhimli, Əkrəm. Mübarizə burulğanlarında keçən ömür: Seyid Cəfər Pişəvəri (az.). Bakı: Nurlar NPM. 2009. səh. 400. ISBN 9789952450064. 14 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- Rossow, Robert. "The Battle of Azerbaijan, 1946". Middle East Journal (ingilis). X (1). 1956: 17–32. JSTOR 4322770. 4 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib.
- Sultanlı, Vaqif. Güney Azərbaycan tarixi siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu) (az.). Bakı: Azərnəşr. 2010. səh. 172.