Əhmədhadi Maqsudi

O, Kazan quberniyasının Taşsu kəndində molla ailəsində anadan olub. 1881-ci ildə Kazandakı Apanaev məscidindəki mədrəsədə (bəzi mənbələrə görə "Qasımiyyə" mədrəsəsi) ^[1] təhsil alıb və oradan məzun olduqdan sonra ibtidai sinif şagirdlərinə dərs deməyə başlayıb. Təcrübəçi müəllim kimi yeni tədris metodları hazırlayıb və bir sıra dərsliklər yazıb. Maqsudi bütün həyatını tatar xalqı üçün təhsil və mədəniyyətin inkişafına həsr etmişdir. Mötədil liberal olan Maqsudi inqilabi nihilizm və mühafizəkar sxolastikanın ifrat dərəcələrindən qaçınmışdır. O, dünya mədəniyyətinin nailiyyətlərini xalqına təqdim etməyə çalışırdı ki, tatar milləti müstəqil inkişaf yoluna qədəm qoya bilsin. Maqsudinin işi təkcə tatarlar tərəfindən deyil, bütün türk-müsəlman dünyası tərəfindən tanınırdı.

1893-cü ildə o dövrdə Krımda "Tərcüman" qəzetini nəşr edən məşhur Krım tatar maarifçisi İsmayıl Qasparalı gənc istedadlı müəllimi Baxçasarayda, məşhur "Zincirli" mədrəsəsində işləməyə dəvət edir^[2]. 1896-cı ildə Kazana qayıdarkən o, vətənində o qədər də isti qarşılanmır. Müəllimin həddindən artıq müstəqilliyi, tələbələr arasında böyük populyarlığı və yeni pedaqoji texnikalar Apanaev mədrəsəsinin müdiri Əbdülqəlyam Salihovu məmnun etmir. Nəticədə Əhmədhadi Maqsudi doğma mədrəsəsini tərk edir. Tələbələrindən bəziləri də ona qoşulur. Onların arasında kiçik qardaşı, Dövlət Dumasının gələcək deputatı Sədri Maqsudi Arsal, yazıçı kimi tanınmağa başlayan Ayaz İshaqi də var idi. Bundan sonra müəllim-islahatçı Sennaya məscidindəki mədrəsədə (rəhbəri Molla Qabdulla Apanayev), Yunusov qardaşlarının Müsəlman Uşaq Sığınacağının məktəbində və həmçinin ilk Şəhər İbtidai məktəbində çalışır.

1899-cu ildə o, ata tərəfdən Saratov parça istehsalçısı və ana tərəfdən varlı iş adamı və sənayeçi İshak Yusupoviç Apanayevin nəvəsi Zaynabbanu Süleyman qızı Mişkina ilə evlənir ^[3].

Uzun illər maarifçilik sahəsində xalqına xidmət göstərən Maqsudi 1933-cü ildə "Ümumittifaq Sosial-Faşist Partiyası"nı təşkil etmək kimi uydurma ittihamlarla həbs olunaraq Vyatka şəhərinə (hazırda Kirov şəhəri) sürgün edildi. Sürgününün son illərində "Şərq fəlsəfəsi" kitabını yazır. 1937-ci ilin yanvarında ona Kazana qayıtmağa icazə verilsə də 1938-ci ilin əvvəllərində yenidən həbs edilir. "İdil-Ural dövləti" (Turan Heyəti) məsələsinədə iştirak etməkdə təqsirləndirilir, lakin bəraət alıb azadlığa buraxılır.1939-cu ildə səhhətinə görə xəstə və mənəvi cəhətdən sarsılmış bir qoca həbsdən azad edilir. Ə. Maqsudi 28 iyun 1941-ci ildə Kazanda vəfat etdi və Kazanda Novo-Tatarskaya Sloboda tatar qəbiristanlığındanda, Abdulla Tukayın məzarının yanında dəfn edildi^[4].

Alim kimi Ə.Maqsudi təhsil sahəsindəki fəaliyyətinə tatar orfoqrafiyasını təkmilləşdirməklə başlayıb. O, tatarlar arasında heca metodunun banisi olub. O, yaxşı dərsliklərin və təlimatların mövcudluğunu orfoqrafiyanın elmi inkişafı və təhsil prosesinin düzgün təşkili üçün əsas şərt hesab edib və buna görə də dərsliklər tərtib edib.

Onun 1892-ci ildə nəşr olunmuş təlimatı böyük uğur qazanıb və otuz dəfədən çox təkrar çap olunub. Bütün nəşr olunmuş əsərlərinin ümumi tirajı bir milyon iki yüz min nüsxədən çoxdur. Ə.Maqsudinin təlimatı təkcə tatarlar üçün dərslik olmaqla qalmayıb, həm də qırğızlar, Krım tatarları və özbəklər tərəfindən savadlılığın əsaslarını öyrənmək üçün istifadə olunub. Bu kitabda Ə.Maqsudi tatar dünyasına məşhur qaydanı təqdim edib:

"Orfoqrafiya prinsiplərinə görə, insan eşitdiyi kimi yazmalıdır"

və bu ideyanı yorulmadan yayıb^[4].

1892-ci ildə mədrəsədə təcrübəçi müəllim kimi çalışarkən o, şagirdlərə ərəb əlifbasını çox qısa müddətdə mənimsəməyə imkan verən "İlk Müəllim" ("İlk Müəllim", "Müəllim Sani") ^[1] əlifba kitabını nəşr etdirib. 1894-cü ildə o, Türkiyəyə yola düşmüş və orada yeni üsullu mədrəsələrdəki təhsil prosesi və Əhməd Midhət və A.Davlet də daxil olmaqla mütərəqqi ziyalıların ideyaları ilə tanış olmuşdur. 1896-cı ildə Kazana qayıtdıqdan sonra Kazan Tatar Müəllimlər Məktəbində imtahanlardan keçib, Məhəmmədiyyədə (Kazan Ali Müsəlman Mədrəsəsi Məhəmmədiyyə) dərs deməyə başlayır. 1890-cı illərin sonlarında Yunusov qardaşları adına Müsəlman Yetimxanasında və Birinci Şəhər İbtidai Məktəbində tatar dili, tarixi və coğrafiyasından dərs dedi.

1899-cu ildə Kazanda “Şəriət”, 1901-ci ildə “Peyğəmbərlərin tarixi”, 1905-ci ildə üç cildlik “İslam hüququ”, 1906-cı ildə orta məktəblər üçün “Ərəb dilinin qramatikası”, 1908-ci ildə iki cildlik “Dünya haqqında məlumat”, 1910-cu ildə “Tatar dilinin morfologiyası”, “Tatar dilinin sintaksisi”, “Tatar dilinin etimologiyası” və b. kitablarını çap etdirir. Onun yazmış olduğu kitabların sayı 40-ı keçir^[5].

1903-cü ildən 1905-ci ilə qədər Kazan Universitetində auditor işləyir ^[1]. 1905-ci ildə Rusiyada inqilabdan sonra senzura ləğv edilir və Ə. Maqsudi arzusunu gerçəkləşdirir. 15 yanvar 1906-cı ildə Kazanda tatar dilində çıxan «Азат халык» ("Azad xalıq") qəzetindən sonra ikinci qəzet «Йолдыз» ("Yıldız") qəzeti nəşr olunmağa başladı. Həmin gündən etibarən qəzet 12 il ərzində ilk illərdə həftəlik, sonralar həftədə iki-üç dəfə, sonda isə gündəlik nəşr olunmaqla beş mindən səkkiz minə qədər tirajla çap olundu ^[4]. Kazan şəhər şurasının üzvü olan Maqsudi 1906-cı ildə Kazanda ilk tatar ictimai kitabxanası olan "Kutupxanai İslamiya"nı təsis edə bilir və 1923-cü ilə qədər bu kitabxanaya rəhbərlik edir.

1910-cu ildə Əhmədhadi Maqsudi tatar qrammatikası üzrə dərslikləri: "Төрки сарыфы" ("Tatar dilinin morfologiyası"), "Төрки имля кагыйдәләре" ("Tatar dilinin orfoqrafiya qaydaları"), "Төрки нәхүе" (Tatar dilinin sintaksisi) çap etdirdi^[1]. Bu dərsliklər fonetika, morfologiya və sintaksisin əsas sahələrini ətraflı şəkildə əhatə edirdi. O, həmçinin rus dili dərsliyi yazıb nəşr etdirmiş və tatar terminologiyası, qrafikası və orfoqrafiyası məsələlərini səylə öyrənmişdir^[4]. 1906-cı ilin avqust ayında Maqsudi tatar müəllimlərinin (Kazan) iclasında iştirak etdi və ibtidai siniflər üçün vahid tədris planı təsdiq edildi^[1].

1917-ci ilə qədər bu dərslik 1 milyon nüsxədən çox tirajla otuzdan çox nəşrdən keçib və müəllifinə ölkə miqyasında şöhrət qazandırıb. Əlifba kitabı inqilabdan əvvəlki dövrdə ən çox nəşr olunan tatar əlifbasına və bir neçə onilliklər ərzində təkcə tatarlar üçün deyil, həm də imperiyanın digər türk xalqları üçün əsas dərsliyə çevrilib. Maqsudi eləcə də "Rusiya. Rusiya müsəlmanları üçün rus dilinin praktiki müstəqil dərsliyi..." (1911), "Fransız dili müəllimi" (1913), digər dərsliklər çap etdirmişdi. Mədrəsə tələbələri üçün İslamın əsasları üzrə bir sıra məşhur əsərlərin müəllifidir. 1898-ci ildə nəşr olunmuş "İslam Ritual təcrübəsi" kitabı dəfələrlə həm bütöv, həm də hissə-hissə təkrar nəşr edilmişdir.

1898-ci ildə Maqsudi tatar dilində ilk çıxarıla bilən divar təqvimini "Takvimi Divari" ("Divar Təqvimi") nəşr etdirmişdir^[1]. 1927-1928-ci illərdə Maksudi əsasən elmi və sosial-siyasi terminlərin izahlı lüğəti olan "Maliyyə Kamusu" ("Elmi Lüğət") əsərinin nəşri üzərində genişmiqyaslı işə başladı. Bu, 4 hissədən ibarət, 1-ci cilddə 2300 termin və anlayışdan ibarət kitabdır (4 cilddə 10.000 termin gözlənilirdi). Lüğətdə onlar bilik və elmin əsas sahələrini əks etdirən bölmələrə bölünür və abzaslar daxilində semantik zəncirə görə qruplaşdırılır.

1930-cu illərdə Maqsudi ərəb dilində məntiq dərsliyi olan "Mizani əl-əfkar" ("Mühakimələrin dəqiqliyi", 1903) ilə başlayan işini davam etdirərək, fəlsəfi əsərin əlyazmasını rus dilində nəşrə hazırladı (siyasi təqiblər səbəbindən nəşr etdirə bilmədi). Kitab bir neçə hissədən ibarətdir: 1. "Şərq (türk-tatar) məntiqi. Tatar orijinalından tərcümə" 2 əsas fəsli əhatə edir. "Mövzu məntiqi" və "Bölmə məntiqi" (təsnifat, etnologiya, epistemologiya, arqumentologiya); 2. "Şərq müsəlman məntiqi" (əlavələrlə orijinal ərəb dilindən tərcümə); 3. "Türk-ərəb fəlsəfəsi"; 4. "Şərq fəlsəfəsinin xülasəsi"; 5. "Şərq fəlsəfəsinin kvintessensiyası"; 6. "Fəlsəfi terminologiya" ^[1].

3-cü Ümumrusiya Müsəlman Qurultayında (Nijni Novqorod, avqust 1906) Maqsudi partiyanın Mərkəzi Komitəsinə və Mərkəzi Bürosuna, Ümumrusiya Müsəlman İctimai Təşkilatları Qurultayında (Petroqrad, dekabr 1914) isə Rusiya Müsəlman İctimai Təşkilatları Mərkəzi Komitəsinə seçildi.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı yaralı və həlak olan əsgərlərə kömək etmək üçün müsəlman komitəsinin yaradılmasında və işində aktiv iştirak etmişdir. Maqsudi və qardaşı S. Maqsudov "İttifaq əl-Müslimin" müsəlman liberal-demokratik partiyasının liderləri arasında idilər. 1-ci (Moskva, may 1917) və 2-ci (Kazan, iyul-avqust 1917) Ümumrusiya müsəlman qurultaylarının işində iştirak etmişdir; sonuncuda Millət Məclisinin deputatı seçilmiş, Milli İdərə xalq maarif komissiyasının üzvü olmuş, türkçülər fraksiyasının (Daxili Rusiya və Sibir türklərinin mədəni-milli muxtariyyətinin tərəfdarları) üzvü olmuşdur ^[1].

1919-cu ilin yanvarında Kazanda tatar dilinin şrifti və orfoqrafiyası üzrə Ümumrusiya konfransının iştirakçısı olmuşdur.

• Гыйбадате Исламия. Гакаид (Вероубеждение), Тахарат (Омовение), Намаз (Молитва), Пост Закят (Милостыня) Хадж (Паломничество). Казань, 1892 (1-ое издание; на старо-татарском языке). Переведено ЧУ "Издательский дом "Хузур" ДУМ РТ на современный русский и татарский язык
• Учебник арабского языка для татар. Ч. 1-2. Казань, 1898—1900 (на татарском языке);

• Шариат. Предписания его в практической жизни. Казань, 1899 (на татарском языке);

• История пророков. Ч. 1. Казань, 1901 (на татарском языке);

• Право по исламу. Ч. 1-3. Казань, 1905 (на татарском языке);

• Начало. Грамматика арабского языка для средней школы. Казань, 1906 (на татарском языке);

• Сведения о мире. Ч. 1-2. Казань, 1908 (на татарском языке);

• Завершение. Учебник арабского языка. Казань, 1909 (на татарском языке);

• Синтаксис татарского языка: Учебник для 4 класса. Казань, 1910 (на татарском языке);

• Этимология татарского языка. Казань, 1910 (на татарском языке);

• Правила орфографии. Казань, 1910 (на татарском языке);

• Русистан. Практический учебник-самоучитель русского языка для мусульман России по мнемонической десятичной системе. Казань, 1911 (на татарском языке);

• Арабият. Правила употребления арабских и персидских слов, вошедших в нашу литературу. Казань, 1915 (на татарском языке);

• Гарәбият. Мәтбугати вә әдәбиятыбызга катышкан гарәп, фарсы сүзләренең истигъмалендә булган кагыйдәләр. — Казан, 1915. — 112 б.

Татарстан. Самоучитель татарского языка для русских. Казань, 1923; Мусульманский молитвенник. Казань, 1989 (на татарском языке)[1].

• Тел белеге. I кисәк. Аваз вә имла бүлеге. Ибтидаи мәктәпләрнең 2 нче сыйныфлары өчен.— Казан, 1918. — 45 б.

• Төрки сарыф. Ибтидаи мәктәпләр өчен төркичә сарыф рисаләсе. — Казан, 1910. — 48 б.

• Төрки нәхүе. Ибтидаи мәктәпләрнең 4 нче сыйныф шәкертләре өчен тасниф кыйлынды. — Казан, 1910. — 64 б.

• Русча мөгаллим әүвәл. II басма. — Казан, 1913. — 64 б.

• Фәнни камус. Русча, гарәпчә һәм төркичә фәнни мәҗмугалар буенча тәгъриф кылынган фәнни, әдәби вә сыйнагый истыйляхлар камусы. I кисәк. — Казан, 1927. — 328 б.

• Имла әсаслары // Йолдыз. — 1914. — 5 февр.

• Бай һәм ярлы телләр, төрекчә югалган сүз­ләр // Шура. — 1910. — № 7. — 206 б.

• Тел ярышы мәсьәләләре хакында // Шу­ра. — 1910. — № 20. — 634–636 б.; № 21. — 667–670 б.

• Ахмет-Хади Максуди. «Я ближе всех был связан с И. Гаспринским» // Публ. С. Рахимова // Гасырлар авазы — Эхо веков. 1995. № 5. С. 177—195.

• Архив НБ Казанского университета.

• Әхмәтһади Максуди (1868—1941) // sombel.ru (тат.)

• Ахметхади Максуди. 1868—1941: К 130-летию со дня рождения ученого-просветителя, журналиста, педагога: Метод. пособие // НБ РТ; Сост. З. А. Замалиева; Гл.ред. Р. И. Валеев.— Казань: Милли китап, 1997.— 19с.— (на татар. яз.).Шарафутдинов З. История педагогики Татарстана. — Казань 1998. — С. 164–167.

• Гаффарова Ф. Ахмедхади Максуди (1868 — 1941) // Духовная культура и татарская интеллигенция: исторические портреты. — Казань, 2000.— С. 105–110.

• Рахимов С. «Я ближе всех был связан с И.Гаспринским» (Ахмед-Хади Максуди) // Гасырлар авазы – Эхо веков. 1995, май.

• Баттал-Таймас Г.Г. Два брата Максуди: Жизнь, творчество и труды. Казань, 1999.

• Тазиева Л.К. Лексика букварей Ахметхади Максуди // Бодуэновские чтения. Бодуэн де Куртенэ и современная лингвистика: Международная научная конференция. Казань, 2001. Т. 2.

• Сабирзянов Г. «Фәнни камус» А.Н.Максудова // Гасырлар авазы – Эхо веков. 2002. № 1.

• Ахметзянов М.И. Максудилар шәҗәрәсе // Очерки истории Высокогорского района Республики Татарстан. Казань, 1999.

• Зәбиров Г.Г. Максуд баба һәм Максудилар. Казан, 2000.

• Гаффарова Ф.Ю. Әхмәдһади Максуди. Казан, 2002.

• Гаффарова Ф.Ю. «Йолдыз» кабызган Максуди. Казан, 2006.

• Исламов Ф. Бертуган Максудилар педагогик эшчәнлеге һәм педагогик карашлары // Гасырлар авазы – Эхо веков. 2004. № 2.

• Казанская лингвистическая школа: Книга первая: Казанская тюркологическая лингвистическая школа/ сост. М.З.Закиев.- Казань: Татар. кн. изд-во, 2008. – С. 78-80

• Р. Салихов. Звезда Максуди // Вреям и деньги, Выпуск: за 08 2003 года
• МАКСУДОВ (Максуди) Ахмедхади Низамутдинович (1868-1941) // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991) / Подгот.: Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — 495 с. — ISBN 5-85803-225-7.

• О. Н. Сенюткина. Третий съезд мусульман России: к 100-летию становления парламентаризма в России : к 100-летию проведения — Изд-во Нижегородского исламского медресе «Махинур», 2006 — с. 45