Əl-Battani (lat. Albategnius) — Ayın görünən üzündə yerləşən böyük zərbə kraterlərdən biri. Avropada Albategnius kimi tanınan orta əsr ərəb astronomu və riyaziyyatçısı Əl-Battaninin (Əbu Abdillah Məhəmməd ibn Cabir bin Sinan ər-Rakkı əl-Hərrani, 858–929) adını daşıyır. Adı Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən 1935-ci ildə təsdiq edilmişdir. Kraterin əmələ gəlməsi ehtimal ki, Nektar dövrünə gedib çıxır.[2]
| Əl-Battani | |
|---|---|
 | |
| Yerləşdiyi astronomik cisim | Ay |
| Kraterin diametri | 131 km[1] |
| Şərəfinə adlandırılıb | Əl-Battani |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Əl-Battani krateri Alfons və Ptolemey kraterlərinin şərqində dağlıq ərazidə yerləşir. Kraterin cənub-qərb hissəsi Klein krateri ilə örtülüdür. Kraterin şimalında Hipparx, Halley, Hind, Müller kraterləri, şərqində Riçi krateri, cənub-şərqində Burnham krateri, cənubunda Vogel və Parrot kraterləri yerləşir. Krater mərkəzinin selenoqrafik koordinatları 11°14′ C 4°01′ E, diametri 131 km, dərinliyi 3,2 km-dür.[3][4]
Krater hövzəsi nisbətən hamar, lava ilə doludur, ehtimal ki, İmbriya zərbəsindən yaranıb və qırxdan çox kiçik kraterdən ibarətdir. Kraterin mərkəzi zirvəsi (Əl-Battani Alfa - α), krater mərkəzindən qərbə doğru hərəkət edir və təxminən 20 km uzunluğunda və təxminən 10 km enindədir və krater dibindən təxminən 1500 m yuxarı qalxır. Zirvənin zirvəsini kiçik, nisbətən təzə bir krater tutur. Kraterin kənarı nəhəng, nizamsız çoxbucaqlıdır, çoxsaylı qırılmalar və dərələrlə pozulub, çoxsaylı yüksək zirvələri var. Şimal-şərq hissəsində kraterin kənarı 4000 m hündürlüyə çatır. Kraterin kənarının ətraf ərazidən yuxarıdakı orta hündürlüyü 1560 m, kraterin həcmi isə təxminən 13000 km³-dir.[5]
Əl-Battani kraterinin şərqində, ehtimal ki, İmbriya zərbəsindən əmələ gələn və demək olar ki, şimal-cənub istiqamətində yönəlmiş iki tektonik qırılma var. Əl-Battani kraterinin kənarının şərq hissəsindən Halley kraterinin kənarının qərb hissəsinə qədər uzanan bu çatlardan biri aşağıdakı şəkildə göstərilib.[6]
Əl-Battani L peyk kraterində kraterin mərkəzindən uzanan tünd radial zolaqlar var. Ay kraterlərində bu cür zolaqların mənşəyi uzun müddət sirr olaraq qaldı, ta ki Ay Kəşfiyyat Orbiteri tərəfindən əldə edilən yüksək qətnaməli görüntülər onların zərbə nəticəsində atılan qaya zolaqları və ya kiçik kraterlər üçün kraterin kənarından qaya sürüşmələri olduğunu ortaya çıxarana qədər. Beləliklə, tünd radial zolaqlar kraterin nisbətən gənc yaşının göstəricisi kimi xidmət edir.[7]
- ↑ Gazetteer of Planetary Nomenclature. Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı.
- ↑ The geologic history of the Moon. USGS Professional Paper 1348. By Don E. Wilhelms, John F. McCauley, and Newell J. Trask. U.S. Government Printing Office, Washington: 1987. Table 9-4.
- ↑ "John E. Westfall's Atlas of the Lunar Terminator, Cambridge Univ. Press (2000)". 18 dekabr 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2012.
- ↑ Ewen A. Whitaker, Mapping and Naming the Moon (Cambridge University Press, 1999), p.61.
- ↑ Ewen A. Whitaker, Mapping and Naming the Moon (Cambridge University Press, 1999), p. 204.
- ↑ "Кратер Аль-Баттани на карте LAC-77" (PDF). 30 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 dekabr 2019.
- ↑ "Справочник Международного Астрономического Союза". 28 yanvar 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2019.
- Andersson, L. E.; Whitaker, E. A. NASA Catalogue of Lunar Nomenclature. NASA RP-1097. 1982.
- Bussey, B.; Spudis, P. The Clementine Atlas of the Moon. New York: en:Cambridge University Press. 2004. ISBN 978-0-521-81528-4.
- Cocks, Elijah E.; Cocks, Josiah C. Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature. Tudor Publishers. 1995. ISBN 978-0-936389-27-1.
- McDowell, Jonathan. "Lunar Nomenclature". en:Jonathan's Space Report. 15 iyul 2007. İstifadə tarixi: 24 oktyabr 2007.
- Menzel, D. H.; Minnaert, M.; Levin, B.; Dollfus, A.; Bell, B. "Report on Lunar Nomenclature by the Working Group of Commission 17 of the IAU". Space Science Reviews. 12 (2). 1971: 136–186. Bibcode:1971SSRv...12..136M. doi:10.1007/BF00171763.
- Moore, Patrick. On the Moon. en:Sterling Publishing Co. 2001. ISBN 978-0-304-35469-6.
- Price, Fred W. The Moon Observer's Handbook. Cambridge University Press. 1988. ISBN 978-0-521-33500-3.
- Rükl, Antonín. Atlas of the Moon. en:Kalmbach Books. 1990. ISBN 978-0-913135-17-4.
- Webb, Rev. T. W. Celestial Objects for Common Telescopes (6th revised). Dover. 1962. ISBN 978-0-486-20917-3.
- Whitaker, Ewen A. Mapping and Naming the Moon. Cambridge University Press. 1999. ISBN 978-0-521-62248-6.
- Wlasuk, Peter T. Observing the Moon. Springer. 2000. ISBN 978-1-85233-193-1.
- LTO-77C1 Albategnius — L&PI en:topographic map
- Albategnius at The Moon Wiki Arxivləşdirilib 2018-05-30 at the Wayback Machine
- Wood, Chuck. "Cups and Saucers". Lunar Photo of the Day. 8 aprel 2005. 30 may 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 sentyabr 2017.
- Wood, Chuck. "Drawings". Lunar Photo of the Day. 27 may 2007. 14 iyun 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- McCabe, Frank. "Double Crossed". Lunar Photo of the Day. 24 aprel 2009. 22 sentyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 sentyabr 2017.