1982-ci il iyulun 4-də Livanda üç İran diplomatı və İslam Respublikası Xəbər Agentliyinin (İRXA) bir müxbiri oğurlanmışdır.[1] O vaxtdan bəri onların heç birindən səs-soraq çıxmayıb.[2] İtkin düşən şəxslər arasında İranın Beyrutdakı səfirliyinin hərbi attaşesi Əhməd Motevaselyan, səfirliyin müvəqqəti işlər vəkili Səyid Möhsün Musəvi, səfirliyin əməkdaşı Tağı Rastegar Moğədəm və İRXA fotomüxbiri Kazım Axavan yer almışdı.[3] Motevaselyan həmçinin İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (İİKK) üzvü idi və Iranın Livandakı ekspedisiya qüvvələrinin komandanı idi.
| 1982 İran diplomatlarının oğurlanması | |
|---|---|
| Tarix | 4 iyul 1982 |
| Yeri | Əl-Bərbara, Livan |
| Qurbanlar | |
| İtkin düşmüşlər |
Əhməd Motevaselyan Səyid Möhsün Musəvi Tağı Rastegar Moğədəm Kazım Axavan |
| Sorğular |
Livan hökuməti İran hökuməti Səyid Raid Musəvi Nazih Mənsur |
| Şübhəli olanlar | Livan qüvvələri |
Onlara Samir Caacaanın komandanlığı altında olan Livan qüvvələri tərəfindən ölkənin şimalındakı nəzarət məntəqəsində saxla əmri verilmişdir.[4] Oğurlanma anından bəri onların taleyi ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr yayılmışdır. İran rəsmiləri hesab edirlər ki, onlar oğurlandıqdan sonra İsrailə təhvil verilmişdilər və hələ də sağdırlar və İsrail ərazisində saxlanılırlar.[3][5] İsrail rəsmləri diplomatların Eliye Hobeykanın komandanlığı altındakı yığma qoşun tərəfindən əsir götürüldüyünü bildirmişdir.[6] İsrailin "Haaretz" qəzeti bildirib ki, diplomatların qaçırılmasından qısa müddət sonra onlar böyük ehtimalla Falanj döyüşçüləri tərəfindən edam edildilər.[7] Caacaa və Hobeykanın cangüdəni Robert Hətəm də onların falanjların nəzarəti altında olarkən edam edildiklərini bildirmişdilər.[8]:157–159[9]
Diplomatların itkin düşməsi İranda müntəzəm olaraq anılır. Həm İran, həm də Livan hökumətləri onların harada olduqları barədə məlumat əldə etməyə çalışıblar.[7] Livan parlamentinin keçmiş üzvü Nazih Mənsurun sözlərinə görə, Samir Caacaa kimi bəzi şəxslər siyasi fiqurlara çevrildiyindən, iş məhkəmə məsələsindən daha çox siyasi məsələyə çevrilib.[10]
1982-ci ildə İsrailin Livana hücumu zamanı İranın Beyrutdakı səfirliyinin hərbi attaşesi Əhməd Motevaselyan, səfirliyin müvəqqəti işlər vəkili Seyid Möhsün Musəvi və səfirliyin əməkdaşı Tağı Rastegar Moğədəm Livana diplomatik missiya ilə göndərildilər[11], Livandakı hadisələri işıqlandıran İRXA fotojurnalisti Kazım Axavan da onlara qoşulmuşdur.
Əhməd Motevaselyan İran-İraq müharibəsindəki xidmətlərinə görə qaçırılanlar arasında ən tanınmış şəxs idi. Onun komandanlığı altında olan 27-ci Məhəmməd Rəsulullah briqadası, müharibədə "dönüş nöqtəsi" olan Xürrəmşəhrin azad edilməsində mühüm rol oynadı.[11] ABŞ Dövlət Departamenti və Yərusəlim İctimaiyyətlə Əlaqələr Mərkəzinin məlumatına görə, Motevaselyan İsrail işğalına qarşı mübarizə aparmaq üçün Cənubi Livan və Biqa vadisində Hizbullah kimi şiə hərbi hərəkatlarını dəstəkləyən İİKK ekspedisiya qüvvələrinə komandanlıq edirdi.[12][13][14][15] Məqsədyönlülük Şurasının katibi olmuş Möhsün Rezayinin sözlərinə görə, Motevaselyan 1979-cu ildə İranda kürd üsyanını yatırmaqdakı uğuruna görə Livandakı İran ekspedisiya qüvvələrinə rəhbərlik etmək üçün seçilmişdi.[16]
Livan Falanjist Partiyası o dövrdə Livanda fəaliyyət göstərən və İsraillə müttəfiq olan xristian hərbi qruplaşması idi.[14] İsrail-Falanj münasibətləri 1948-ci ildə başlamış və 1970-ci illərin ortalarında kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır.[17]:582 Diplomatlarının oğurlanması zamanı İsrail Beyrutun qərbini mühasirəyə almışdı.[8]:156
1982-ci ildə İsrailin Livanı işğal etdiyi dövrdə[18] dörd İran diplomatı Dəməşqdəki İran səfirliyindən Beyruta yollanmışdı.[19][20] Cuniyə və Beyrut arasındakı magistral yolda[8]:157 şimaldakı Cəbəl-Lübnan dağ silsiləsində yerləşən Əl-Bərbara nəzarət məntəqəsinə çatdıqdan sonra[1][13][21] Samir Caacaanın rəhbərlik etdiyi Livan Falanj qüvvələri diplomatları saxlayaraq həbs etdilər.[4] "Rai əl-Youm" onlayn qəzetinin məlumatına görə, "Əkrəm" kimi tanınan Biar Rizq və "Kapitan" kimi tanınan Əbdə Raci qaçırılmada iştirak ediblər[22] və sonuncu nəzarət məntəqəsinə komandanlıq edib.[8]:157
Livan məhkəmə mənbələrinin məlumatına görə, qaçırılan şəxslər Beyrutun Karantina rayonunda o vaxtlar falanjist olan Eliye Hobeykanın nəzarəti altındakı həbsxanada[23] 20 gün ərzində saxlanılıblar və sonra Beyrutun Adonis həbsxanasına köçürülüblər.[24]
Hadisədən sonra İran İsraili diplomatları qaçırmaqda və həbsxanalarında saxlamaqda günahlandırdı və Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsini (BQXK) onların harada olduğunu aydınlaşdırmağa çağırdı.[5] 1994-cü ilin noyabr ayında İranın Livandakı səfiri Homayun Əlizadə bildirdi ki, qaçırılan dörd nəfər sağdılar və İsrail həbsxanalarında saxlanılırlar.[8]:156 Eynilə, İranın Livandakı keçmiş səfiri Qəzənfər Roknabadi onların İsraildə sağ olduqlarını sübut edən "konkret dəlillərin" olduğunu bildirdi.[3][25] Bu iddia illər sonra İranın keçmiş prezidenti Mahmud Əhmədinejad[26] və İranın müdafiə naziri briqada generalı Hüseyn Dehqan tərəfindən təkrarlandı.[11] “Tehran Times” qəzetinin məlumatına görə, 2017-ci ilin iyul ayında İran parlamenti sədrinin baş müşaviri qaçırılan İran diplomatlarının Təl-Əviv həbsxanasında olduğunu və öldürülmədiyini iddia etmişdi.[27]
1997-ci ildə İsraildə yerləşən məhbuslara yardım təşkilatı olan Məhbusların Dostları Assosiasiyası bildirmişdir ki, azadlığa buraxılmış bir məhbus iki il əvvəl İsraildəki Atlit həbsxanasında itkin düşmüş dörd iranlını görüb, lakin İsrail Baş nazirinin sözçüsü bu məlumatı təkzib etmişdir.[28] İsrail rəsmləri diplomatların başına nə gəldiyini bilmədiyini və onların Livandakı bir militant qrup tərəfindən oğurlandığını və qaçırıldıqdan qısa müddət sonra edam edildiyinə inandığını bildirmişdir.[7] Fars Xəbər Agentliyinin məlumatına görə, İsrail itkin düşmüş diplomatların onlara təhvil edilmə iddiasını rədd edərək və diplomatların artıq öldüyünü bildirərək məsələ ilə bağlı ziddiyyətli şərhlər verib.[29] Eliye Hobeyka 31 avqust 1997-ci ildə Londonda nəşr olunan "Əl-Vasat" jurnalına müsahibə vermişdir. İran İslam Respublikası Teleradio Yayımı (İRİB) bildirib ki, müsahibə zamanı diplomatların oğurlanması və onların Caacaanın qrupu tərəfindən İsrailə təhvil verilməsi faktı təsdiqlənib.[30] O qrup İsrail ilə sıx əlaqələri və Livana hücumu zamanı bir çox livanlı və əcnəbini İsrailə təhvil verməsi ilə tanınırdı.[4]
- 1 2 Staff writers. "Islamic Revolution Document Center – Iranian Diplomats kidnapping by Israeli agents in Lebanon". www.irdc.ir. 3 avqust 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- ↑ Staff. "Berri meets families of kidnapped Iranian diplomats". The Daily Star. 4 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- 1 2 3 "Envoy: Iranian abducted diplomats alive in Israel". Al-Alam. 5 iyul 2013. 24 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- 1 2 3 "Tehran Urges UN to Pursue Fate of Iranian Diplomats Abducted by Israel". Tasnim News Agency. 27 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- 1 2 "Iran urges UN to pursue issue of diplomats abducted in Lebanon". www.irdiplomacy.ir (Iran Diplomacy). 4 iyul 2015. 3 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- ↑ "Israel, Hezbollah Clear Way for Prisoner Swap Within Ten Days". Haaretz (ingilis). 4 iyul 2008. 3 dekabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2017.
- 1 2 3 Stern, Yoav. "Lebanon: Hezbollah Prisoner Swap Marks 'Failure' for Israel". Haaretz (ingilis). Reuters. 1 iyul 2008. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- 1 2 3 4 5 Bergman, Ronen. The Secret War with Iran: The 30-Year Clandestine Struggle Against the World's Most Dangerous Terrorist Power (ingilis). Simon and Schuster. 2008. ISBN 978-1-4165-6490-4. 9 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 iyul 2017.
- ↑ Sahimi, Mohammad. "The Fog over the 1983 Beirut Attacks". FRONTLINE – Tehran Bureau. 24 oktyabr 2009. 5 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 may 2016.
- ↑ "Release the four Iranian kidnapped diplomats, an endless hope". IRNA (fars). 24 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 may 2016.
- 1 2 3 Karami, Arash. "Tehran accuses Israel of holding four Iranians who disappeared 34 years ago" (ingilis). Al-Monitor. 25 may 2016. 17 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
- ↑ Crenshaw, Martha. Terrorism in Context. Penn State Press. 2010. səh. 586. ISBN 978-0-271-04442-2. 15 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2017.
- 1 2 Boustany, Nora. "U.S. a 'stubborn' child, Iranian President says". The Washington Post. 4 may 1990. 27 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2017.
- 1 2 Shapira, Shimon. "Iran's New Defense Minister: Behind the 1983 Attack on the U.S. Marine Corps Barracks in Beirut". Jerusalem Center for Public Affairs. Jerusalem Center for Public Affairs. 18 noyabr 2013. 25 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2017.
- ↑ Qureshi, Muhammad A. "Understanding the Iran-Hezbollah Nexus from the Perspective of Operational Art". School of Advanced Military Studies. 4 dekabr 2014. 1–2. 17 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2017.
- ↑ Crenshaw, Martha. Terrorism in Context. Penn State Press. 2010. səh. 586. ISBN 978-0-271-04442-2. 15 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2017.
- ↑ Black, Ian; Morris, Benny. Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services (ingilis). Grove Press. 1991. ISBN 978-0-8021-3286-4. 9 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 iyul 2017.
- ↑ "Iranians kidnapped in Lebanon in 1982 in Israel: Ahmadinejad". The Daily Star Newspaper. 26 sentyabr 2011. 13 aprel 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 mart 2012. (abunə tələb olunur)
- ↑ "The Islamic Republic News Agency Saturday called on international..." UPI. 18 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2017.
- ↑ Fathi, Hasan ali. "Akhavan, us and others". Islamic Republic News Agency. 18 yanvar 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2017.
- ↑ Hatem, Robert Maroun. 6 // From Israel to Damascus : the painful road of blood, betrayal, and deception (1st). United States: Pride International Pub. 1999. ISBN 0964430436. 5 iyul 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyul 2017.
- ↑ "Tehran Urges UN to Pursue Fate of Iranian Diplomats Abducted by Israel". Tasnim News Agency. 27 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- ↑ "Iran said that four Iranians kidnapped in 1982 are alive". Daily Star. 5 iyul 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyul 2017.
- ↑ "Thirty years with hands closed; A narration from the life of the four diplomats" (fars). Fars News Agency. 2013. 4 fevral 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
- ↑ "Abadi: Four kidnapped Iranian diplomats are still alive in Israel". MTV Lebanon. 4 iyul 2013. 11 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
- ↑ Kahn, Gabe. "A-Jad: Israel Holding Iranian Diplomats Since 1982". Arutz Sheva. 26 sentyabr 2011. 9 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2016.
- ↑ "Evidence submitted to UN proves Iranian diplomats were abducted in 1982: ambassador". 8 iyul 2017. 9 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 dekabr 2019.
- ↑ "ISRAEL/SOUTH LEBANON; Israel's Forgotten Hostages: Lebanese Detainees in Israel and Khiam Detention Centre". Amnesty International. 9 iyul 1997. 4 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
- ↑ "Envoy: Iran Not to Give Up Pursuit into Fate of 4 Abducted Diplomats". FARS News Agency. 12 iyul 2014. 9 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 noyabr 2016.General OneFile vasitəsilə (abunə tələb olunur)
- ↑ Aminzadeh, Jamshid. "4 July 1982, the anniversary of Iranian diplomats abduction in Lebanon". IRIB World Service (fars). 8 iyul 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 iyun 2016.