Azərbaycan qıpçaq irsi

Azərbaycanlıların formalaşmasında qıpçaq elementləri əvvəlcə qulam (kölə) kimi mövcud olmuşdur, daha sonra isə çox miqdarda olmaqla oğuzlarla birlikdə mövcud idi.^[1]

XII əsrdə Gürcüstan krallığı hökumətinə yaxın ərazilərdə qıpçaqlar idarəçilikdə rol oynamış, Eldənizlər dövlətini idarə edən sülalənin ilk üzvü Atabəy Şəmsəddin Eldəniz də qıpçaq mənşəli olmuşdur. İnzibati aparatın yüksək pillələrinə qalxmağı bacaran qıpçaq əsilli şəxslərə xarakterik bir şəkildə, onlar heç vaxt qıpçaqların maraqlarını dəstəkləmir, sadəcə qıpçaq etnik kökünə malik yerli siyasətçilər və ya idarəçilər (gürcülər, Azərbaycan türkləri və s.) olurdular.^[2]

Monqollar bölgəyə yürüş edərkən qıpçaqları döyüşməməyə və alanlara kömək etməməyə çağırmışdır. Səbəb olaraq da qıpçaqların alanlarla etnik baxımdan yaxın olmaması və dinlərinin oxşar olmaması göstərilmişdir. Ancaq daha sonra monqollar qıpçaqların torpaqlarını da ələ keçirdilər. Qıpçaqlar Şirvan və Arrana, həmçinin Qəbələyə getməyə məcbur oldu.^[3] Monqol dövründə Ərdəbildə qıpçaqlar və oyratlar yaşamışdır.^[4]

Əhməd Zəki Vəlidi Toğanın fikrincə, monqol sülaləsi Elxanilər dövründə Azərbaycan dilinin ("Azərbaycan dialekti") əsas normaları oğuz-türkmən, qıpçaq və Şərqi Türküstan türk dillərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmışdır.^[5]

Oğuz dillərinə aid olan Azərbaycan türkcəsi Xəzərin şərqində və şimalında danışılan karluk və qıpçaq dilləri ilə əlaqələrə malik olmuşdur. Buna görə də, Anadolu və Rumeli mühiti ilə müqayisədə, Azərbaycan türkcəsində daha çox karluk və qıpçaq ünsürü vardır. Azərbaycanda tarixən qıpçaq tayfaları da yaşadığı üçün Azərbaycan dilindəki bəzi qeyri-oğuz ünsürlərin bununla bağlı olması aydındır.^[6]

1391-ci ildə tatar-qıpçaq şairi Seyfi Sarayi Sədi Şirazinin "Gülüstan" poemasını Misirdə türkcəyə tərcümə etmişdir. Sarayi Həsənoğlunun "Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər" qəzəlini çox bəyəndiyi üçün "Gülüstan" tərcüməsinin sonunda bu şeiri vermiş və daha sonra isə Həsənoğlunun şeirinə nəzirəsini əsərinə əlavə etmişdir.^[7][8] Sarayinin Həsənoğlunun şeirinə yazdığı nəzirə türkcədir, dolğun təsir bağışlayır. Bu qəzəl əruz vəzninin həcəz bəhrində yazılmışdır.^[8]

Kitabi-Dədə Qorqudun yazıya köçürülməsi tarixi olaraq XV əsr götürülsə də, dastanın şifahi olaraq yaranması versiyaları tarixi dövr baxımından IX–X əsrlərdən XIII əsrə qədər dəyişir.^[9][10] Dastanın mövzusu mənbəyini həm daha qədimdə Mərkəzi Asiyada oğuzların qıpçaq və peçeneqlərə qarşı mübarizəsindən, həm də Ağqoyunlu tayfa ittifaqının Anadoluda xristianlarla əlaqələrindən götürür.^[11] Dastanda həmçinin Dəmir Yaylı Qıpçaq Məlikdən bəhs edilir. Qıpçaqların XII əsrdən sonra müsəlman olduğu nəzərə alınarsa, dastanda onların adının çəkilməsi köhnə yurdda (Mərkəzi Asiyada) yaşayanda oğuzların düşməni olduqlarını göstərir.^[12] Oğuzların Sırdəryanın şimalında peçeneq və qıpçaqlarla mübarizəsi və münasibətləri haqqındakı tarixi yaddaş Anadoluya köçəndən sonra "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı vasitəsilə gürcülər və abxazlara tətbiq edilmişdir.^[13][14]

XIX əsr müəllifi İ. Lineviçin qeyd etdiyi əfsanəyə görə, XVI əsrə qədər Qax şəhəri "Torağay" adlandırılmışdır. Bu söz Mahmud Kaşğarinin "Divanü Lüğat-it-Türk" adlı lüğətində qeyd edilir, lüğətə görə bu söz qıpçaqların dilində "dağlar arasında sığınacaq" mənasına gəlir. Qax şəhərinin dağlar arasındakı ovalıq ərazidə olduğu nəzərə alınaraq, Şimali Qafqaz vasitəsilə gələn qıpçaqların Qaxda yerləşdiyi və ona "Torağay" adı verdiyi hesab edilə bilər.^[15]

Qazaxıstanın Taraz şəhəri ilə Azərbaycanın Qazax şəhəri qardaşlaşmış şəhərlərdir. Qazaxıstan səfiri Alim Bayelə görə, Qazax adı Şah İsmayıl dövründə bura yerləşdirilmiş qazax igidləri ilə bağlıdır. Onun fikrincə Qazaxı Qazaxıstana bağlayan digər xüsusiyyətlər atlara və aşıqlara sevgi, qurut pişirilməsi və antropoloji xüsusiyyətlərdir. Antropoloji oxşarlığa misal olaraq, Alim Bayel Fərrux ağa Qayıbovun rəsminə baxılmasının kifayət olduğunu bildirmişdir. Həmçinin toponimikada oxşarlıqlar səfir tərəfindən qeyd edilmişdir. Buna nümunə olaraq, Qıpçaq və Cəlayir adlarını daşıyan yaşayış məntəqələri, həmçinin saklarla bağlı adlar göstərilmişdir.^[16]

• Afaqın məhəbbəti. Nizami Gəncəvi və ona hədiyyə edilmiş qıpçaq kölə olan Afaqın arasındakı münasibətlərdən bəhs edir.
• Azərbaycan Atabəyləri. Qıpçaq kölədən Azərbaycan atabəyinə qədər yüksəlmiş Şəmsəddin Eldənizin həyatı haqqındadır.^[17][18]

• Azərbaycan Atabəyləri
• Tərtəroba
• Tərtər xanədanlığı
• Gürcüstan qıpçaqları
• Anadoluda qıpçaqlar
• Erməni-qıpçaq dili

• Baldane, Orhan. (2021). Azerbaycan Türkçesindeki Bazı Oğuzca Dışı Unsurlar Üzerine. https://www.researchgate.net/publication/388779516_Azerbaycan_Turkcesindeki_Bazi_Oguzca_Disi_Unsurlar_Uzerine
• Köprülü, Mehmed Fuad. Azəri (PDF). Bakı: Elm. 2000.
• Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
• Latifova, Elvira. "СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЕ РЕГИОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНА В КОНТЕКСТЕ ТЮРКО-МОНГОЛЬСКОЙ ИСТОРИИ". Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 11 (36). 20 sentyabr 2023: 216–230. doi:10.33692/avrasyad.1276291.
• Golden, Peter B.: An introduction to the history of the Turkic peoples : ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. — Wiesbaden : Harrassowitz, 1992 (Turcologica ; Bd. 9) ISBN 3-447-03Z74-X
• Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.

• Ismailzade S. J. Kipchaks in the Caucasus. Monograph. – Primedia eLaunch, Boston, USA, 2024. – 100 p.