Cinsi zorakılıq

Cinsi zorakılıq və ya cinsi şiddət — şəxsdən razılıq alınmadan cinsi əlaqədə olmağı və ya cinsiliyə yönəlmiş cəhd və yaxud özündə təhdid ehtiva edən hər hansısa bir hərəkətin törədilməsini ifadə edir.

Müxtəlif zorakılıq formalarını özündə birləşdirən ümumi anlayış. Bu termin şifahi formada edilmiş təhqir, fiziki cinsi təcavüz, məcburi pornoqrafiya izlətdirmə, zorlama (təcavüz), cinsiyyətə yönəlmiş hədə-qorxu və şantaj kimi hərəkətləri əhatə edir.^[1] Cinsi zorakılıq yalnız baş vermiş əməli deyil, həmçinin cəhd və ya təhdid səviyyəsində qalmış, lakin həyata keçirilməmiş davranışları da əhatə edir.^[2] Bu zorakılıq növü fiziki təmas olmadan da — şifahi, emosional, psixoloji və ya rəqəmsal vasitələrlə — törədilə bilər. Məsələn, şəxsin bədəninə və ya cinsiyyətinə dair təhqiramiz ifadələrin işlədilməsi, şəxsin cinsi məzmunlu mesajlarla narahat edilməsi və ya razılığı olmadan görüntülərinin paylaşılması fiziki təmassız cinsi zorakılıq formalarına daxildir.

Cinsi zorakılıq törədən şəxs zərərçəkənə yad bir fərd ola biləcəyi kimi, həyat yoldaşı, dostu, romantik partnyoru və ya qohumu kimi yaxın bir şəxs də ola bilər.^[3] Tanışlıq münasibətlərindən istifadə edilməklə razılıq olmadan cinsi əlaqəyə məcbur etmə, yaxud zərərçəkənin şüursuz, hərəkətsiz və ya iradə bildirmək qabiliyyətindən məhrum olduğu anlardan (məsələn, sərxoşluq, huşsuzluq və ya anesteziyanın təsiri altında olma halları) istifadə etmə "tanış tərəfindən törədilən cinsi zorakılıq" kimi qiymətləndirilir.^[2]

Cinsi zorakılıq daha çox qadınlara və qız uşaqlarına yönəlsə də, cinsi mənsubiyyətindən və gender kimliyindən asılı olmayaraq hər kəsin məruz qala biləcəyi zorakılıq formasıdır.

Cinsi zorakılıq güc və hakimiyyətin zorakı vasitəyə çevrilməsi nəticəsində insan hüquq və azadlıqlarının pozulması ilə xarakterizə olunan, ictimai sağlamlığı və ümumi rifahı təhlükə altına alan sosial problemdir.

Əlaqəli anlayışlar

Cinsiləşdirilmiş zorakılıq: Təkcə "cinsi xarakterli hərəkətlər" vasitəsilə baş verən zorakılıqdan fərqli olaraq, dolayı və görünməyən cinsi zorakılıq formalarını ifadə etmək üçün istifadə olunan termindir. Qadınların, LGBTİ+ fərdlərinin, gənclərin, uşaqların və heyvanların bədənlərini və cinsiliklərini nəzarət altına alma, istiqamətləndirmə, cəzalandırma və alçaltma məqsədi daşıyan bütün zorakılıq formalarını əhatə edir.

Zərərçəkəni günahlandırma: Cinsi zorakılıq hallarında hadisənin törədicisi əvəzinə zərərçəkənin günahlandırılması və ya sorğu-sual edilməsini, beləliklə də təqsirkarın məsuliyyətinin gizlədilməsini ifadə edir. "Bu saatda orada nə gəzirdi?" kimi yanaşmalar zərərçəkəni günahlandırmanın ən geniş yayılmış nümunələrindəndir.

Bədən müstəqilliyi: Hər bir fərdin xarici təzyiq və müdaxilə olmadan öz bədəni üzərində sərbəst qərar vermək hüququna hörmət göstərilməsini ifadə edir.

Təcavüz mədəniyyəti: Cinsi zorakılığın cəmiyyətdə adi hal kimi qəbul edilməsi, görməzlikdən gəlinməsi və hətta zarafat mövzusuna çevrilməsidir.

Razılıq mədəniyyəti: Cəmiyyət daxilində emosional və seksuallıqla əlaqədar olan bütün münasibətlərdə razılığın olub-olmamasının əsas meyar kimi qəbul edilməsi, razılıq olmadan baş vermiş hər hansısa davranışın seksuallıq kimi dəyərləndirilməməsi prinsipidir.

İstinadlar

↑ "Cinsel şiddet" (PDF). dos.ku.edu.tr. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2016.
1 2 "CŞ 101 Cinsel Şiddet Nedir Ne Değildir" (PDF). Cinsel Şiddetle Mücadele Derneği. noyabr 2025.
↑ "Cinsel şiddet" (PDF). bilgi.edu.tr. 29 oktyabr 2015 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2016.

Ədəbiyyat siyahısı

Campanaro, Jocelyn. "Women, war and international law: the historical treatment of gender-based war crimes". The Georgetown Law Journal. 89. 2002: 2557–2592.
Heineman, Elizabeth D., redaktorSexual violence in conflict zones: from the ancient world to the era of human rights (1st). Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press. 2011. ISBN 978-0-8122-4318-5.
Lindsey, Charlotte. Women Facing War. Geneva: ICRC. 2001.
McDougall, Gay J. Contemporary forms of slavery: systematic rape, sexual slavery and slavery-like practices during armed conflict. Final report submitted by Ms. Jay J. McDougall, Special Rapporteur, E/CN.4/Sub.2/1998/13. 1998.
OCHA. The shame of war: sexual violence against women and girls in conflict. OCHA/IRIN. 2007.
WHO. Guidelines for medico-legal care for victims of sexual violence (PDF). World Health Organization. 2003. ISBN 978-92-4-154628-7.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

Cohn, Carol. Women and wars (1. publ.). Cambridge, UK: Polity Press. 2010. ISBN 978-0-7456-4245-1.
de Brouwer, Anne-Marie. Supranational criminal prosecution of sexual violence: the ICC and the practice of the ICTY and the ICTR. Antwerpen [u.a.]: Intersentia. 2005. ISBN 978-90-5095-533-1.
de Brouwer, Anne-Marie, Charlotte Ku, Renée Römkens and Larissa van den Herik (2013): Sexual Violence as an International Crime: Interdisciplinary Approaches. Cambridge: Intersentia.
Eichert, David (2019): "'Homosexualization' revisited: an audience-focused theorization of wartime male sexual violence," International Feminist Journal of Politics 21(3): 409–433.
Eriksson, Maria. Defining rape: emerging obligations for states under international law?. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers. 2011. ISBN 978-9004-20263-4.
Gray, Harriet et al. (2020): "Torture and sexual violence in war and conflict: The unmaking and remaking of subjects of violence," Review of International Studies 46(2): 197–216.
Kunz, Megan Bastick, Karin Grimm, Rahel. Sexual violence in armed conflict: global overview and implications for the security sector. Geneva: Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces. 2007. ISBN 978-92-9222-059-4.
United Nations High Commissioner for Refugees. Sexual and Gender-Based Violence against Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons: Guidelines for Prevention and Response. UNHCR. 2003.
Wishart, G.D. (2003). "The Sexual Abuse of People with Learning Difficulties: Do We Need A Social Model Approach To Vulnerability?", Journal of Adult Protection, Volume 5 (Issue 3).

[kuedutr-1] "Cinsel şiddet" (PDF). dos.ku.edu.tr. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2016.

[:0-2] 1 2 "CŞ 101 Cinsel Şiddet Nedir Ne Değildir" (PDF). Cinsel Şiddetle Mücadele Derneği. noyabr 2025.

[bilgiedutr-3] "Cinsel şiddet" (PDF). bilgi.edu.tr. 29 oktyabr 2015 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2016.

[1]

[2]

[3]