Gülhanə fərmanı və ya Tənzimat fərmanı — Osmanlı sultanı I Əbdülməcid tərəfindən 1839-cu ildə elan edilmiş, Osmanlı imperiyasında Tənzimat adlanan islahatlar və yenidənqurma dövrünün başlanğıcını qoymuş rəsmi fərman. Fərman adını ilk dəfə elan edildiyi Gülhanə parkından almışdır. Sənədin qəbul edilməsinin 125 illiyi Türkiyədə buraxılmış keçmiş poçt markalarından birində təsvir edilmişdir.
Fərman islahatçı sədrəzəm Mustafa Rəşid paşanın təşəbbüsü ilə hazırlanmış və elan edilmişdir. Sənəddə iltizam sisteminin ləğv edilməsi, hərbi çağırış qaydalarının islahı, dinindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün Osmanlı təbəələrinin hüquqlarının təmin edilməsi kimi əsas vədlər yer almışdır. Fərmanın əsas məqsədi imperiyanı hərbi və sosial baxımdan modernləşdirmək, bununla da Avropanın böyük dövlətləri ilə rəqabət apara biləcək vəziyyətə gətirmək olmuşdur. Eyni zamanda, xüsusilə Osmanlı nəzarətində olan və əsasən xristian əhalinin yaşadığı Avropa ərazilərində mərkəzi hakimiyyətdən narazı təbəqələrin loyal münasibətinin təmin ediləcəyi gözlənilmişdir. Fərmanın elan edildiyi dövrdə millet sistemi çərçivəsində dini icmalar imperiya daxilində geniş muxtariyyət əldə etmiş, bu isə mərkəzi hakimiyyət üçün potensial təhlükə yaratmışdır. Gülhanə fərmanı və onu izləyən 1856-cı il İslahat fərmanı osmanlıçılıq ideyasına, yəni vahid milli və hüquqi Osmanlı kimliyinin formalaşdırılmasına yönəlmiş erkən addımlar kimi qiymətləndirilmişdir. Fərman Osmanlı türkcəsində "Təqvimi-Vəqayi" qəzetində dərc edilmiş, eyni zamanda yunan və fransız dillərində yayılmış, fransızca mətni "Le Moniteur ottoman" nəşrində çap olunmuş, tərcüməçi Fransua Alfons Belin tərəfindən hazırlanmış ayrıca fransızdilli versiyası isə "Journal asiatique" jurnalında nəşr edilmişdir.
Gülhanə fərmanı birbaşa hüquqi dəyişikliklər təsbit etməmiş, daha çox sultanın təbəələrinə verdiyi siyasi və hüquqi vədlər xarakteri daşımışdır. Bu vədlər xristian milliyyətçiliyinin yüksəlişi və müsəlman əhali arasında yaranmış narazılıqlar səbəbindən tam şəkildə həyata keçirilməmişdir. Krım müharibəsinin sonunda Qərb dövlətləri Osmanlı imperiyasına daxili islahatların davam etdirilməsi üçün təzyiq göstərmiş, bu təzyiqlər əsasən sülh danışıqları aparılan Rusiya imperiyasının Osmanlının daxili işlərinə müdaxilə üçün bəhanələr əldə etməsinin qarşısını almağa yönəlmişdir. Nəticədə 18 fevral 1856-ci il tarixində İslahat fərmanı elan edilmişdir.
Osmanlı imperiyası daxilində islahat cəhdləri daha əvvəlki dövrlərdə də müşahidə edilmişdir. Sultan III Səlimin (hakimiyyəti: 1789–1807-ci illər) dövründə real islahatlara dair müəyyən baxışlar mövcud olmuş, o, xüsusilə ordunun döyüş qabiliyyətinin zəifliyini aradan qaldırmağa çalışmışdır. Hərbi sahədə əsas biliklərin çatışmaması və sərkərdələrin idarəetmə bacarıqlarının zəifliyi bu cəhdlərin əsas səbəbləri sırasında idi.[1] 1807-ci ildə Qabaqçı Mustafanın rəhbərliyi altında yeniçərilər üsyan qaldırmış, Avropa təlimçilərinin köməyi ilə ordunu Nizami-Cədid formasında yenidən təşkil etməyə çalışan və mənbələrdə "kafir sultan" kimi təqdim edilən III Səlimi taxtdan salmış, onun yerinə isə IV Mustafanı hökmdar elan etmişdilər.[2]
IV Mustafa əvvəlki islahatları geri qaytarmağı planlaşdırmışdır. Bu vəziyyətə cavab olaraq Rusedən Ələmdar Mustafa Paşa öz ordusu ilə İstanbula yürüş etmişdir. Yaxınlaşan hakimiyyətdən salınmanın qarşısını almaq məqsədilə sultan III Səlim və Mahmud haqqında edam fərmanı vermişdir. III Səlim öldürüldüyü halda, Mustafa ilə birlikdə legitim taxt namizədlərindən sağ qalan yeganə şəxs olan Mahmud cəlladlardan xilas olmuş və 28 iyul 1808-ci ildə taxta çıxmışdır. Ələmdar Mustafa Paşa sultanın sədrəzəmi təyin edilmişdir.[3][4][5]
Həmin dövrdə Anadoluda və Rumelidə mərkəzi hakimiyyətlə regional güc sahibləri – əyanlar və dərəbəyilər arasında mənbələrdə "kin və ixtilaf şəraiti" kimi səciyyələndirilən münasibətlər hökm sürmüşdür. Sədrəzəm bu torpaq sahiblərini paytaxta danışıqlara dəvət etmiş və onlar 29 sentyabr 1808-ci ildə qəbul edilmişdilər.[6] Müasir mənbələrin bildirdiyinə görə, iştirakçılar İstanbula təxminən 70,000 nəfərlik öz silahlı qüvvələri ilə gəlmiş və şəhərdən kənarda yerləşdirilmişdilər.[7] 7 oktyabr 1808-ci ildə tərəflər "Sənədi-İttifaq" adlanan müqaviləni imzalamışdılar.[8] Bu sənədlə sultan əyanlar və dərəbəyilər üzərində həyat və mülkiyyətə dair sərəncam vermək hüququndan imtina etmişdir. Sənəd İngiltərədə zadəganlara tanınmış "Maqna Karta" ilə müqayisə edilən şəkildə torpaq sahiblərinə Osmanlı hökmdarına qarşı əsas azadlıqlar vermişdir.[7] Bunun müqabilində onlar mərkəzi hakimiyyəti tanımış və sultana sədaqət bəyan etmişdilər. [9][10]
14 noyabr 1808-ci ildə Ələmdar Mustafa Paşa yeniçəri üsyanı zamanı həlak olmuşdur. Taxtını möhkəmləndirmək məqsədilə II Mahmud qəfəsdə saxlanılan yarımqardaşı və sələfi IV Mustafanın öldürülməsinə göstəriş vermişdir.[11] "Sənədi-İttifaq"ın əsas hərəkətverici qüvvəsi olan Ələmdar Mustafa Paşanın ölümü ilə konstitusiyalı monarxiyaya doğru atılmış ilk addım kimi qiymətləndirilən[12] və adətən Türkiyə konstitusiya tarixinin başlanğıcına aid edilən bu müqavilə faktiki olaraq qüvvəsini itirmişdir.[13][14] Sonrakı dövrlərdə vəzifəyə gələn sədrəzəmlər də maddi konstitusion xarakter daşıyan bu sənədi imzalamaqdan imtina etmişdilər.[15] Hər halda, bu hadisələrdən sonra[II Mahmud sultan olmuş və yeniçəri ocağını Vaqiəyi-Xeyriyyə adlanan hadisə ilə ləğv etməklə Osmanlı tarixində ilk ciddi islahatçı kimi qiymətləndirilmişdir.[1]
Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı üzə çıxan hərbi səmərəsizliklər Gülhanə fərmanından əvvəlki illərdə Osmanlı imperiyasının qərbdə irimiqyaslı əraziləri itirməsinə səbəb olmuşdur. Osmanlı imperiyası daxilində təxminən beş əsrlik mövcudluqları ərzində yeniçərilər mühüm siyasi güc əldə etmiş, modernləşmə cəhdlərinə müqavimət göstərmiş və tez-tez sultanın hakimiyyətini məhdudlaşdırmışdır.[16] Bu proseslərin nəticəsi olaraq II Mahmud yeniçəri korpusunu ləğv etmiş və Osmanlı milli kimliyi ilə uyğunlaşdırılmış, etnik baxımdan əsasən türk ünsürlərə söykənən müasir Mansurə ordusunu yaratmışdır. Osmanlı ordusunun əsas dayağı hesab olunan yeniçərilərin ləğvi, həm Misir valisi Məhəmməd Əlinin qüvvələrindən, həm də Avropa dövlətlərindən kifayət qədər dəstək alınmaması şəraitində, imperiyada ciddi hakimiyyət və milli təhlükəsizlik boşluğu yaratmışdır. Yeniçərilərin ləğv edilməsindən sonra Osmanlı imperiyasının üzləşdiyi maliyyə çətinlikləri Avropa zabitlərinin Mansurə ordusunun hazırlanmasına cəlb edilməsinə mane olmuşdur, çünki həmin zabitlər Məhəmməd Əlinin ordusunda daha yüksək maaş və vəzifələr əldə edə bilirdilər. Mansurə ordusu yaradılmasından cəmi iki il sonra Rusiya ilə sərhəd münaqişələri zamanı sınaqdan keçirilmiş, bu qarşıdurmalar zamanı orduda kütləvi fərarilik halları müşahidə edilmişdir. Eyni zamanda, Mansurə əsgərlərinin uzunmüddətli hərbi çağırışları ordunun mühüm zəif cəhətlərindən biri kimi ortaya çıxmış, II Mahmud bu problemi Gülhanə fərmanında hərbi xidmət müddətlərinin dörd və ya beş il ilə məhdudlaşdırılmasının zəruriliyi ilə izah etmişdir.[17]
II Mahmudun fərman vasitəsilə həll etməyə çalışdığı əsas məsələlərdən biri də səmərəsiz və ədalətsiz vergi sistemi, eləcə də Osmanlı imperiyasında varlı torpaq sahibləri tərəfindən əmlak hüququnun sui-istifadə edilməsi olmuşdur. Sultan fərmanın giriş hissəsində bu institutların islah edilməsinə olan niyyətini açıq şəkildə ifadə etmiş, vergilərin "müntəzəm qiymətləndirilməsi və yığılması sistemi"nin zəruriliyini vurğulamış və mütənasib vergitutma prinsiplərini irəli sürmüşdür. Fərman eyni zamanda imperiya daxilində müsəlman və qeyri-müsəlman əhali qrupları arasında mövcud olan maliyyə bərabərsizliyinin aradan qaldırılmasına yönəlmişdir. Avropa sərmayəsinin Osmanlı bazarlarına nüfuz etdiyi şəraitdə II Mahmud qeyri-müsəlman əhaliyə tam fiskal hüquqların verilməsinin imperiyanın vergi bazasını genişləndirəcəyinə inanmışdır. Bununla yanaşı, müsəlman vəqflərinə dair hüquqlar qeyri-xristian əhali qruplarına da şamil edilmiş, belə ki, 1839-cu ildən əvvəl bu qruplar yalnız hökumətin xüsusi icazəsi ilə vəqf yarada bilirdilər. [18]
Bu proses 1839–1876-cı illəri əhatə edən və Tənzimat adı ilə tanınan dövrə yol açmışdır. Həmin mərhələ sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq onları parlamentin rəhbərlik etdiyi yeni dövlət qurumlarına ötürmək məqsədi daşıyan islahat cəhdləri ilə səciyyələnmişdir. Bu niyyətlər yeni formalaşmış hökuməti əhatə edən Babı-ali tərəfindən irəli sürülmüşdür.[19] Tənzimat dövrünün əsas məqsədi islahat aparmaq olmuşdur, lakin mahiyyət etibarilə sultanın hakimiyyətini Babı-alinin xeyrinə zəiflətmək idi.[20] Hər halda, Osmanlı imperiyasını Qərbləşmə prinsipləri əsasında yenidən qurmaq hədəfi də Tənzimata səbəb yaratmışdır.[21]
II Mahmudun ölümündən sonra onun oğlu I Əbdülməcidin (hakimiyyəti: 1839–1861-ci illər) taxta çıxmışdır. Atasının açıq göstərişlərinə uyğun olaraq, Mahmuda həsr olunmuş islahatların həyata keçirilməsinə başlamışdır. 3 noyabr 1839-cu ildə Tənzimatın "atası" kimi tanınan Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa[22] Gülhanə parkında əsasən özü tərəfindən hazırlanmış və Böyük Fransa inqilabının nəticəsi olaraq formalaşdırılmış İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsinin Osmanlı iterasiyası kimi qiymətləndirilən fərmanı – "Xətti-Şərif"i oxumuşdur. Gülhanə fərmanı ilə "Tənzimatı-Xeyriyyə" (hərf. "xeyirxah tənzimləmələr") adlanan əsaslı islahatlar dövrünün başlanğıcı elan edilmişdir.[14] "Xətti-Şərif" yeni idarəetmə sisteminin əsas prinsiplərini özündə əks etdirmiş, dinindən asılı olmayaraq əhalinin "canının, şərəfinin və malının" qorunmasını təmin etmişdir. Bundan əlavə, sultan məhkəmə icraatlarının aşkarlığını, vergilərin ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini və hərbi xidmət müddətinin dörd-beş ilə endirilməsini vəd etmişdir.[23]
Formal baxımdan bu fərman nə konstitusiya, nə də məhkəmə yolu ilə tələb edilə bilən hüquq aktı idi. Bununla belə, 1839-cu il "Xətti-Şərif"i imperiyanın konstitusion inkişafında mühüm rol oynamış, xüsusilə də sonradan qəbul ediləcək konstitusiyanın bir vədi kimi dəyərləndirilmişdir.[23] Tənzimat siyasətçiləri imperiyanın tam süqutunun qarşısını almağı əsas məqsəd kimi görmüşdülər.[20]
Tənzimat dövründə üç sultan hakimiyyətdə olmuşdur: I Əbdülməcid (1839–1861-ci illər), Əbdüləziz (1861–1876-cı illər) və cəmi üç ay hakimiyyətdə qalan V Murad (1876-cı il).[24] Həmin dövrdə Avropada Osmanlı dövlət xadimləri arasında ən böyük nüfuza malik şəxs Midhat Paşa hesab edilmişdir.[25]
Babı-alinin Xətti-Humayun fərmanı 18 fevral 1856-cı il tarixində, Krım müharibəsində atəşkəsdən 18 gün sonra elan edilmişdir. Bu fərman Gülhanə fərmanının islahatlarını təsdiqləmiş və inkişaf etdirmişdir.[26]
Fərmanın nəzərdə tutulan məqsədi müsəlman və qeyri-müsəlman tebaalar arasında tam bərabərliyi təmin etmək idi. Bunun üçün Millet sistemi ləğv edilmiş və bütün dini icmalara Osmanlı vətəndaşlıq hüquqları tanınmışdır. Beləliklə, indiyə qədər yalnız Milləti-Rum[26] istisna olmaqla, qeyri-müsəlmanlara dövlət vəzifələrinə çıxış və hərbi məktəblərə qəbul imkanı yaradılmışdır. Cizyə kimi ödənilən vergilər baxımından da dövlət bərabərlik prinsiplərini tətbiq etməyə çalışmışdır.[27] Eyni hüquqların eyni öhdəliklərlə müşayiət olunacağı fərmanda göstərilmişdir. Beləliklə, qeyri-müsəlmanlar da hərbi xidmətə çağırılmış, lakin əvəzçi təyin etməklə və ya hərbi vergi ödəməklə bu öhdəlikdən azad ola bilmişdilər.[28]
Fərman nəticəsində pravoslav yunan, qriqoryan erməni və iudaizm dini icmaları öz inzibati və dini işlərini tənzimləmək üçün qaydalar hazırlamış, bu qaydalar əsasında öz parlamentlərini yaratmışdılar. Bu qaydalar müvafiq olaraq Rum Patriarxlıq Nizamnaməsi (1862-ci il), Erməni Patriarxlıq Nizamnaməsi (1863-cü il) və Hahamxana Nizamnaməsi (1865-ci il) adlandırılmışdır. Bu, həm icmalar, həm də Qərbdə rəsmi şəkildə "konstitusiya" kimi qiymətləndirilmişdir.[29] İslahatlar kontekstində Qərb təhsilli Osmanlı erməniləri tərəfindən 1863-cü ildə Erməni Milli Konstitusiyası hazırlanmışdır.[30] 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyası birbaşa olaraq bu sənədin təsiri altında formalaşmış, onun müəllifləri sırasında Midhat Paşanın məsləhətçisi olmuş Qərb təhsilli Osmanlı ermənisi Qriqor Odyan mühüm rol oynamışdır.[31]
- 1 2 Devereux, 1963. səh. 22
- ↑ Kreiser, 2010. səh. 85
- ↑ Hanioğlu, 2008. səh. 56
- ↑ Afyoncu, Önal və Demir, 2010. səh. 236
- ↑ Aksan, 2007. səh. 249
- ↑ Tanör, 2009. səh. 43
- 1 2 Aksan, Goffman, 2007. səh. 124
- ↑ Gözler, 2008. səh. 10
- ↑ Rumpf, 2001. səh. 4
- ↑ Bozkurt, 2004. səh. 47
- ↑ Matuz, 2010. səh. 215
- ↑ Plagemann, 2009. səh. 84
- ↑ Rumpf, 1996. səh. 37
- 1 2 Kreiser, 2008. səh. 36
- ↑ Gözler, 2008. səh. 10–12
- ↑ Levy, 1971. səh. 21–39
- ↑ Çakır, 2025. səh. 322–332
- ↑ Cansunar, 2019
- ↑ Devereux, 1963. səh. 21
- 1 2 Devereux, 1963. səh. 25
- ↑ Cleveland, Bunton, 2009. səh. 82
- ↑ Matuz, 2010. səh. 224
- 1 2 Ansay, 1964. səh. 442
- ↑ Findley, 1980. səh. 152
- ↑ Devereux, 1963. səh. 30
- 1 2 Gözler, 2008. səh. 16
- ↑ Seufert, 2006. səh. 71
- ↑ Kreiser, Neumann, 2006. səh. 337
- ↑ Tanör, 2009. səh. 131
- ↑ Joseph, 1983. səh. 81
- ↑ Davison, 1973. səh. 134
- Liebesny, Herbert. The law of the Near and Middle East readings, cases, and materials. Albany: State University of New York Press. 1975.
- Devereux, Robert. The First Ottoman Constitutional Period A Study of the Midhat Constitution and Parliament. Baltimore: The Johns Hopkins Press. 1963. ISBN 978-0801801600.
- Cleveland, William L.; Bunton, Martin. A History of the Modern Middle East (ingilis) (4th ed.). Westview Press. 2009. ISBN 978-0813343747.
- Bozkurt, Kutluhan. Die Beziehungen der Türkei zur EU. Rechtliche Prozesse und rechtliche Einflüsse (PDF) (alman). Wien: juridicum.at. 2004.
- Rumpf, Christian. tuerkei-recht.de Rezeption und Verfassungsordnung: Beispiel Türkei (#bad_url) (alman). Stuttgart: tuerkei-recht.de. 2001.
- Aksan, Virginia H.; Goffman, Daniel. The early modern Ottomans. Remapping the Empire. London: Cambridge University Press. 2007. ISBN 978-0-521-81764-6.
- Cleveland, William. A History of the Modern Middle East. Boulder, Colorado: Westview Press. 2013. ISBN 978-0813340487.
- Ansay, Sabri Şakir. Das Türkische Recht // Spuler, Bertold (redaktor). Handbuch der Orientalistik (1964). Erste Abt. Der Nahe und der Mittlere Osten. Ergänzungsband III. Orientalisches Recht. Leiden: Brill. ISBN 978-9004008670.
- Joseph, John. Muslim-christian relations & inter-christian rivalries in the middle east: the case of the Jacobites (ingilis). [S.l.]: Suny Press. 1983. ISBN 9780873956000.
- Matuz, Josef. Das Osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte (alman) (6. Auflage). Darmstadt: Primus Verlag. 2010,. ISBN 978-3-89678-703-3.
- Plagemann, Gottfried. Von Allahs Gesetz zur Modernisierung per Gesetz. Gesetz und Gesetzgebung im Osmanischen Reich und der Republik Türkei. Berlin/Münster: Lit Verlag. 2009. ISBN 978-3-8258-0114-4.
- H. Davison, Roderic. Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876 (ingilis) (2, reprint). Gordian Press. 1973. ISBN 9780877521358.
- Findley, Carter V. Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte 1789–1922 (ingilis). Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 1980. ISBN 9780691052885.
- Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukukuna Giriş (türk). Bursa: Ekin Kitabevi. 2008. ISBN 9789757338758.
- Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher. University of Texas Press. noyabr 2008. ISBN 9780292718425.
- Cansunar, Asli; Kuran, Timur. "Economic Harbingers of Political Modernization: Peaceful Explosion of Rights in Ottoman Istanbul". SSRN Electronic Journal (ingilis). 2019. doi:10.2139/ssrn.3434656. ISSN 1556-5068.
- Afyoncu, Erhan; Önal, Ahmet; Demir, Uğur. Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri İsyanlar ve Darbeler (türk). Istanbul: Yeditepe Yayınevi. 2010. ISBN 978-605-4052-20-2.
- Belge, Murat; Aral, Fahri, redaktorlar Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi (türk). 1. İstanbul: İletişim Yayınları. 1985. ISBN 978-975-470-983-4. OCLC 462060573.
- Kreiser, Klaus. Geschichte Istanbuls. Von der Antike bis zur Gegenwart (alman). München: C. H. Beck. 2010. ISBN 978-3-406-58781-8.
- Kreiser, Klaus; Neumann, Christoph K. Kleine Geschichte der Türkei (alman). Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung. 2006. ISBN 3-89331-654-X.
- Levy, Avigdor. "The Officer Corps in Sultan Mahmud II's New Ottoman Army, 1826-39". International Journal of Middle East Studies. 2 (1). 1971. doi:10.1017/S0020743800000854. ISSN 0020-7438. JSTOR 162269.
- Çakır, Yunus Emre. "Conscription in the first modern Ottoman army in the context of state and society relations". War & Society. 44 (2). 2025. doi:10.1080/07292473.2025.2473190. ISSN 0729-2473.
- Tanör, Bülent. Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (18. Auflage). Istanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2009. ISBN 978-975-363-688-9.
- Strauss, Johann. A Constitution for a Multilingual Empire: Translations of the Kanun-ı Esasi and Other Official Texts into Minority Languages // Herzog, Christoph; Sharif, Malek (redaktorlar ). The First Ottoman Experiment in Democracy. Wurzburg: Orient-Institut Istanbul. 2010. (info page on book at Martin Luther University)
- Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire (ingilis). Princeton University Press. 2008. ISBN 0-691-14617-9.
- Seufert, Günter. Die Türkei: Politik, Geschichte, Kultur (alman). C.H. Beck. 2006. ISBN 3-406-54750-8.
- Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire (ingilis). Princeton University Press. 2008. ISBN 0-691-14617-9.