Gilan İspahbadları[1][2] (fars. اسپهبدان گیلان) və ya Gilan İspahbadlığı[1] — İranda Talışlar tərəfindən idarə olunan kiçik knyazlıq.[1][3] Vladimir Minorskiyə görə 11-ci əsrdə qurulan bu knyazlığı ilk Talış dövləti hesab etmək olar. Paytaxtı əvvəlcə Şindan qalası[4], 14-cü əsrdən etibarən isə Astara olub.[5] Bu dövlət barədə məlumat olduqca azdır. Qətran Təbrizinin divanında Rəvvadi hökmdarı Vəhsudanın Ərdəbilə ordu göndərməsi və oranın hakimini özündən asılı salmasını qeyd etməsi onu göstərir ki, bu dövlət 11-ci əsrdən gec olmayaraq qurulub.[6]
.png)
Vladimir Minorskinin fikrincə, Gilan və Muğan arasındakı ərazidə uzun müddət mövcud olmuş və hökmdarları ispəhbad və ya sipəhbad tituluna malik olan knyazlıq haqqında ətraflı məlumat demək olar ki, yoxdur.[2] İbn Xordadbehə görə,[a] Muğan Şəklə mənsub idi. 936-cı ilə doğru Muğanın ispəhbadı İbn-Dalüla, Gilanın üsyançı başçılarından olan Ləşkəri ibn-Mərdinin yanında yer alır ve Azərbaycanda kürd kökənli hökümdar Daysam ibn-İbrahimə qarşı çıxır. Yenə Minorksi öz əsərində qeyd edir ki, onların qərargahı Arazın şimal sahillərində idi fəaliyyətləri isə daha çox cənubda, Talışda mərkəzləşmişdi.[2] Minorski üsyançıların Gilanın sonrakı ispahbadlarıyla eyni kökdən gəlib gəlmədiyini təyin edə bilmədiyini deyir.[2]
Minorskinin fikrincə, Astaranın sonrakı valilərinin hələ də İspəhbadlar nəslini davam etdirib-etdirmədiklərini bilmirik. Hətta ruslar tərəfindən Şimali Talışın fəthindən sonra (1813) belə, Talış xanları ailəsi bəzi xüsusi hüquqları qoruyub saxlasa da, onların qədim sipahbadlarla əlaqəsinin dərəcəsi diqqətlə araşdırılmalıdır.[7]
- ↑ 1 2 3 Bazin, 1987. səh. 837
- ↑ 1 2 3 4 Vladimir Minorski, 1954. səh. 524
- ↑ Vladimir Minorski, 1978. səh. 981
- ↑ "Gīlāvā (Journal, magazine, 1992)". Seyidağa Onullahi (ingilis). 23 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "ĀSTĀRĀ i. Town and sub-province". Encyclopædia Iranica (ingilis). 18 may 2022 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Vladimir Minorski, 1978. səh. 974
- ↑ Minorsky, Vladimir (October 1954). "A Mongol Decree of 720/1320 to the Family of Shaykh Zāhid". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 16 (3). London: SOAS University of London: 515–527.
- ↑ 885-ci ildən gec olmayaraq yazmışdır.