Hünkar İskələsi müqaviləsi (türk. Hünkâr İskelesi Antlaşması) — Rusiya imperiyası ilə Osmanlı imperiyası arasında 8 iyul 1833-cü il tarixində imzalanmış müqavilə. Müqavilənin bağlanması həmin il Misir valisi Mehmed Əli Paşanın Osmanlı dövlətinə qarşı hərbi fəaliyyətləri fonunda Rusiyanın Osmanlı tərəfinə göstərdiyi hərbi yardımın nəticəsi kimi baş vermişdir. Sənəd iki dövlət arasında ittifaq münasibətlərinin qurulmasını təsbit etmiş, eyni zamanda Rusiya tərəfinin tələbi ilə Osmanlı hökumətinin Dardanel boğazını xarici dövlətlərin hərbi gəmiləri üçün bağlamağı öhdəsinə götürməsini nəzərdə tutmuşdur. Müqavilə Osmanlı imperiyasının xarici siyasətinə, xüsusilə Böyük Britaniya və İrlandiya ilə münasibətlərinə əhəmiyyətli təsir göstərmiş, onun şərtləri Avropanın digər böyük dövlətləri arasında ciddi narahatlıq doğurmuşdur.
| Hünkar İskələsi müqaviləsi | |
|---|---|
| İmzalanma tarixi | 8 iyul 1833[1] |
| Tərəflər | Rusiya imperiyası, Osmanlı imperiyası |
Formal baxımdan Osmanlı imperiyasının vassalı statusunda olan Mehmed Əli Paşa şəxsi siyasi gücünü artırmağa, Fələstin, Suriya və Ərəbistan üzərində nəzarəti ələ keçirməyə çalışmışdır. O, öz ali hökmdarına qarşı hərbi müdaxiləni əsaslandırmaq üçün Akka paşası ilə aralarında mövcud olmuş şəxsi münaqişəni bəhanə kimi irəli sürmüşdür.[2]
1831-ci ilin sonlarında Mehmed Əli Paşa yenidən təşkil edilmiş ordusunu oğlu İbrahim Paşanın komandanlığı altında Suriyaya göndərmiş, bu isə Osmanlı sultanı II Mahmudun hakimiyyəti dövründə 1831–1833-cü illər Misir–Osmanlı müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuşdur. İbrahim Paşanın qüvvələri qısa müddət ərzində Qəzzə və Qüdsü ələ keçirmiş, daha sonra Akkanı mühasirəyə almışdır. Ardınca ordu Hələb və Dəməşq istiqamətində irəliləmiş, Osmanlı dövlətinin yeni formalaşdırılmış qoşunlarına qarşı ardıcıl qələbələr qazanmışdır. Həmin dövrdə Osmanlı ordusunun bu qüvvələrlə rəqabət aparmaq üçün kifayət qədər hazırlıqlı olmadığı qeyd edilmişdir. 18 iyun 1832-ci il tarixinədək İbrahim Paşa bütün Suriyanın nəzarətini ələ keçirmişdir.[2]
Bir müddət Misir ordusu hərbi əməliyyatları dayandırmış, Mehmed Əli Paşa sultanla danışıqlar aparmağa cəhd göstərmişdir, lakin diplomatik səylərin nəticəsiz qalması aydın olduqdan sonra İbrahim Paşa qoşunlarını birbaşa Anadolunun içinə yönəltmiş, burada sultana müxalif qüvvələri ətrafında birləşdirmiş və 21 noyabr tarixində Konyanı ələ keçirmişdir. Buna cavab olaraq II Mahmud Misir ordusunun irəliləyişini dayandırmaq üçün böyük bir ordu göndərmiş, lakin bu qüvvələr 21 dekabr tarixində baş vermiş Konya döyüşündə məğlub edilmişdir. Həmin məğlubiyyət Anadolunun tam işğalı üçün yol açmışdır. Bundan sonra İbrahim Paşa irəliləyişini davam etdirmiş və Osmanlı imperiyasının paytaxtı olan Konstantinopolun birbaşa təhlükə altına düşəcəyi məsafəyə qədər çatmışdır.[3]
Misir ordusunun Osmanlı hakimiyyətinin mərkəzinə doğru yaxınlaşması imperiya paytaxtında geniş təşvişə səbəb olmuşdur. Sultan II Mahmud vəziyyətin təcili xarakter daşıması səbəbilə Britaniya və Fransaya yardım çağırışları ünvanlamış, lakin hər iki dövlət daxili siyasi məsələlər və bu yaxınlarda başa çatmış Belçika inqilabından sonra yaranmış vəziyyətin idarə olunmasında iştirakları ucbatından bu müraciətləri rədd etmişdir. Lord Kinrossun qiymətləndirməsinə görə, yaranmış şərait sultanı keçmiş rəqibi olan Rusiyadan kömək istəməkdən başqa seçim qarşısında qoymamışdır.[4] Beyli qeyd etmişdir ki, çarın cavabı sürətli və müsbət olmuşdur. Buna görə də II Mahmud bunun bir tələ ola biləcəyindən ehtiyatlanaraq təklifi qəbul etməkdə tərəddüd etmişdir.[5] Bununla belə, sultan əldə edə biləcəyi hər cür yardımı qəbul etməyə hazır olmuş və Rusiyanın təklifinə razılıq vermişdir. Çar dərhal Konstantinopol istiqamətində mümkün Misir irəliləyişinin qarşısını almaq üçün əhəmiyyətli sayda qoşun göndərmişdir. Rusiyanın göndərdiyi qüvvələrin dəqiq sayı barədə aydın məlumat olmamışdır. Lord Kinross bu qüvvələrin təxminən 18 min nəfərdən ibarət olduğunu iddia etmiş, Beyli isə onların sayının 40 minə yaxın, yəni iki dəfədən çox ola biləcəyini irəli sürmüşdür.[4][5] Sayından asılı olmayaraq, Rusiya qoşunlarının mövcudluğu kifayət qədər ciddi olmuş və İbrahim Paşanı Rusiya tərəfi ilə döyüş riskinə getməkdənsə sultanla danışıqlara başlamağa vadar etmişdir. Beləliklə, Rusiya hərbi qüvvələrinin təkcə mövcudluğu Misir hücumunun dayandırılması üçün yetərli olmuşdur.[4]
Rusiya qoşunlarının Osmanlı paytaxtına bu qədər yaxın yerləşməsi Britaniya və Fransada ciddi narahatlıq doğurmuşdur. Potensial təhlükə kimi dəyərləndirilən bu vəziyyət hər iki dövləti fəal addımlar atmağa məcbur etmişdir. Britaniyanın xarici işlər naziri Lord Palmerston diplomatik təşəbbüsə rəhbərlik etmiş və sultana Rusiyanın qoşunlarını geri çəkməsi tələbi ilə güclü təzyiq göstərmişdir. Bu təzyiq Mehmed Əli Paşaya müəyyən güzəştlər verilməsi və onun gələcək hərbi müdaxilələrinə qarşı ingilis–fransız təminatının təqdim olunması ilə əlaqələndirilmişdir, lakin diplomatik vasitələrlə kifayətlənilməmiş, həm Britaniya, həm də Fransa donanmaları Dardanel boğazına göndərilmişdir. Bu addım bir tərəfdən sultanı irəli sürülən tələbləri qəbul etməyə məcbur etməyə, digər tərəfdən isə Rusiyaya təzyiq göstərərək onların mümkün hərbi fəaliyyətlərinin qarşısını almağa xidmət etmişdir.[4][6]
Nəticə etibarilə sultan geri çəkilmiş və bu, may 1833-cü il tarixində Kütahya müqaviləsinin imzalanmasına gətirib çıxarmışdır. Müqavilə Mehmed Əli Paşaya Suriya, Adana, Tripoli, Krit və Misir üzərində nəzarətin verilməsini rəsmiləşdirmiş, lakin bu ərazilərin onun ölümündən sonra irsi qaydada ötürülməsi təmin olunmamışdır. Sülhün bərqərar edilməsindən dərhal sonra Rusiya qoşunlarının Osmanlı ərazilərindən çıxarılması prosesinə başlanmışdır.[4] Hadisələr zahirən məqbul bir sonluqla nəticələnmiş kimi görünmüşdür, lakin Rusiya qüvvələrinin tamamilə geri çəkilməsindən az sonra Britaniya hökuməti məlum etmişdir ki, bu təxliyənin başa çatmasından iki gün əvvəl sultan II Mahmud Rusiya çarı I Nikolay ilə Hünkar İskələsi müqaviləsini imzalamışdır. Bu fakt Britaniya siyasi dairələrində ciddi narahatlıq doğurmuş, çünki sözügedən müqavilə Rusiyanın Osmanlı imperiyası və onun dövlət işləri üzərində son dərəcə geniş təsir imkanları əldə etdiyini göstərmişdir.[7]
Konstantinopola sultanın yanında fövqəladə və səlahiyyətli səfir, eyni zamanda Türkiyədəki bütün Rusiya quru və dəniz qüvvələrinin baş rəisi kimi Aleksey Orlov göndərilmişdir. Onun əsas vəzifəsi mətni Sankt-Peterburqda hazırlanmış və imperator tərəfindən təsdiqlənmiş müttəfiq Rusiya–Osmanlı müqaviləsinin bağlanması olmuşdur. Rusiya diplomatı Filipp Brunnov bu prosesi "Konstantinopolda heç vaxt danışıqlar bu qədər böyük məxfiliklə aparılmamış və bu qədər sürətlə başa çatdırılmamışdır" kimi xarakterizə etmişdir. İmperator kabinetinin Sultan II Mahmuda ünvanladığı məktubda qeyd edilirdi ki, Rusiya eskadrasının Bosforda iki ay qalmasından sonra artıq "möhkəm və şərəfli" bir razılaşmanın bağlanması barədə düşünməyin vaxtı çatmışdır. Orlov danışıqları "yerli xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla" aparmışdır. Sonralar Paris və Londonun diplomatik dairələrində belə deyilirdi ki, "həmin dövrdə bütün Konstantinopolda Orlov tərəfindən rüşvət verilməmiş yalnız bir nəfər qalmışdır – məhz möminlərin hökmdarı Sultan II Mahmud". O da guya yalnız ona görə ki, qraf Orlova bu artıq lazımsız bir xərc kimi görünmüşdür.[8]
Sürətlə aparılmış danışıqlar nəticəsində bağlanan və 8 iyul 1833-cü il tarixində imzalanan müqavilə əsas etibarilə Rusiya imperiyası ilə Osmanlı imperiyası arasında ilkin olaraq səkkiz il müddətinə nəzərdə tutulmuş müdafiə xarakterli ittifaqdan ibarət olmuşdur. Müqavilə tərəflərin təhlükəsizlik məsələləri üzrə qarşılıqlı məsləhətləşmələr aparmasını da öhdəlik kimi müəyyən etmişdir. Bu razılaşma iki imperiyanı sıx şəkildə bir-birinə bağlamış və Rusiyaya gələcəkdə Osmanlı imperiyasının daxili işlərinə hərbi müdaxilə üçün imkan yaratmışdır. Bu baxımdan, müqavilə Osmanlı dövlətini faktiki olaraq Rusiya himayəsi altına sala biləcək bir mexanizm kimi qiymətləndirilmişdir. Müqavilənin açıq müddəaları mühüm əhəmiyyət daşımışdır, lakin onun ən həlledici cəhəti gizli maddə olmuşdur.[6]
Gizli maddə Osmanlı imperiyasının müqaviləyə əsasən Rusiyaya hərbi yardım göstərməsi üçün alternativ mexanizm müəyyən etmişdir. Bu müddəaya görə, Osmanlı dövləti müttəfiqi olan Rusiyaya qoşun və silah göndərmək əvəzinə, Rusiyanın tələbi ilə Dardanel boğazını bütün xarici dövlətlərin hərbi gəmiləri üçün bağlamalı idi. Maddənin məzmunu qarşılıqlı müdafiə prinsipi çərçivəsində izah edilmiş, lakin Rusiya imperatorunun Osmanlı dövlətini əlavə maliyyə və inzibati yükdən qorumaq niyyəti vurğulanmışdır. Bu səbəbdən, hərbi yardımın əvəzində Osmanlı hökumətinin öhdəliyi Dardanel boğazından hər hansı bir xarici hərbi gəminin, istənilən bəhanə ilə keçməsinə yol verməmək kimi müəyyənləşdirilmişdir.[9]
Gizli maddə yüksək dərəcədə mübahisəli olmuş və onun real mənası uzun müddət müzakirə predmeti kimi qalmişdir. Əsas mübahisə Dardanel boğazının bağlanmasının konkret şərtlərinin necə tətbiq ediləcəyi ilə bağlı olmuşdur. Bəzi şərhlərə görə, maddədə Rusiya hərbi gəmilərinin ayrıca qeyd edilməməsi onların boğazdan keçid qadağasına daxil edilmədiyini göstərmişdir. Digər yanaşmaya əsasən, eyni qeydin olmaması Rusiyaya xüsusi hüquqların verilmədiyini və boğaz rejiminin bütün dövlətlər üçün bərabər şəkildə tətbiq edilməli olduğunu ifadə etmişdir.[7]
Mübahisələr həmçinin, "zərurət yarandığı halda" ifadəsinin mənası üzərində cəmlənmişdir. Bir mövqeyə görə, bu ifadə yalnız Rusiyanın müharibə vəziyyətində olduğu dövrləri əhatə etmişdir. Digər şərhlərdə Dardanel boğazının xarici hərbi gəmilər üçün daim bağlı saxlanmalı olduğu irəli sürülmüşdür. Bu fərqli interpretasiyalar Britaniya hökumətinin müqavilənin tam məzmunu ilə tanış olmasından sonra daha da güclənmişdir. Gizli maddə rəsmi şəkildə Britaniya tərəfinə 16 yanvar 1834-cü il tarixində çatdırılmış, lakin ondan bir neçə ay əvvəl britaniyalı siyasi dairələr bu maddənin mövcudluğundan xəbərdar olmuşdur.[7]
Britaniya hökuməti müqaviləni və onun gizli maddəsini Rusiya, Osmanlı imperiyası və mövcud beynəlxalq güc balansı baxımından ciddi nəticələr doğura biləcək sənəd kimi qiymətləndirmişdir. Aparılan şərhlərdə bildirildiyinə görə, Britaniyanın xarici işlər naziri Lord Palmerston gizli maddənin Rusiya hərbi gəmilərinə boğazlardan sərbəst keçid hüququ verdiyinə dair yanlış qənaətə gəlmiş və bu düşüncə onu fəal siyasi mövqe tutmağa sövq etmişdir.[10] Britaniya hökumətində eyni zamanda formalaşmış başqa bir fikirə görə, müqavilənin dərhal gətirdiyi üstünlüklər məhdud olmuşdur, lakin Rusiyanın potensial qazancı olduqca böyük olmuşdur. Onlara görə, Osmanlı hökumətinin vassal mövqeyinə alışdırılması ilə Rusiya 1833-cü il hərbi ekspedisiyasının gələcəkdə təkrarlanması üçün zəmin yaratmışdır.[11]
Bu ehtimal Britaniyanın Hindistan ilə əlaqələrini və ümumilikdə Yaxın Şərqdəki ticarət maraqlarını təhlükə altına sala biləcək amil kimi dəyərləndirilmişdir. Bununla belə, vurğulanmışdır ki, Britaniya xarici siyasətinin dərhal diqqət mərkəzində duran əsas məsələ boğazlar problemi olmuşdur. Hünkar İskələsi müqaviləsinin bu şəkildə şərh edilməsi Britaniyanın Osmanlı imperiyasına münasibətdə həyata keçirdiyi xarici siyasət xəttini onilliklər ərzində müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilmişdir.[11]
Beylinin qiymətləndirməsinə görə, Hünkar İskələsi müqaviləsinin imzalanması Britaniyanı Osmanlı imperiyasının Avropadakı coğrafi, siyasi və iqtisadi mövqeyinin əhəmiyyətini tam şəkildə dərk etməyə vadar etmişdir.[12] Qısamüddətli dövrdə Britaniya hökuməti müqaviləyə etiraz etmiş, onun 1809-cu il tarixli İngiltərə–Osmanlı müqaviləsinin müddəalarını pozduğunu bildirmişdir. Həmin müqaviləyə əsasən, heç bir xarici dövlətin hərbi gəmilərinin boğazlardan keçməsinə icazə verilməməli idi. Britaniyanın rəsmi etirazında vurğulanmışdır ki, əgər Hünkar İskələsi müqaviləsinin şərtləri gələcəkdə Rusiyanın Osmanlı dövlətinin daxili işlərinə silahlı müdaxiləsinə yol açarsa, Britaniya hökuməti yaranmış şəraitin tələblərinə uyğun olaraq istədiyi şəkildə hərəkət etmək hüququnu özündə saxlayacaqdır. Fransa hökuməti də Rusiyanın mümkün hərbi müdaxiləsi ilə bağlı oxşar narahatlıqlarını ifadə etmişdir. Bu iki bəyanat Qərb dövlətlərinin müqavilənin şərtlərini nə dərəcədə ciddi qəbul etdiklərini açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir.[11]
Uzunmüddətli perspektivdə Britaniya hökuməti fərqli yanaşmanın zəruri olduğu qənaətinə gəlmiş və Osmanlı imperiyasının qorunmalı, dəstəklənməli, islah edilməli və gücləndirilməli olduğu siyasət xəttini qəbul etmişdir. Bu mərhələdən etibarən Lord Palmerstonun rəhbərliyi altında Britaniya Osmanlı dövlətinə münasibətdə yeni siyasəti həyata keçirmək üçün bir sıra tədbirlər görmüşdür. Bu tədbirlər Osmanlı imperiyası ilə ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsindən tutmuş Levant bölgəsində Britaniya donanmasının gücləndirilməsinə, eləcə də Mehmed Əli Paşanın yeni hərbi təhdidlər irəli sürəcəyi təqdirdə sultana yardım məqsədilə II Mahmuda hərbi və dəniz missiyalarının təklif edilməsinədək geniş spektri əhatə etmişdir. Bu addımlar eyni zamanda Britaniyanın əvvəlki dövrlərdə Osmanlı məsələlərinə kifayət qədər diqqət yetirməməsinin kompensasiyası kimi də qiymətləndirilmişdir.[6]
Bununla yanaşı, Hünkar İskələsi müqaviləsi nəticəsində Osmanlı imperiyasına maraq göstərən yeganə Avropa dövləti Britaniya olmamışdır. Müqavilənin imzalanmasından qısa müddət sonra Avstriya və Prussiya 18 sentyabr 1833-cü il tarixində keçirilmiş Münxenqrats konfransı ilə Rusiyaya qoşulmuş, burada əldə edilən sənəd ilə Mehmed Əli Paşanın daha geniş ərazi ekspansiyasına qarşı çıxmaq və Osmanlı imperiyasının ərazi bütövlüyünü qorumaq öhdəliyi götürmüşdür.[6][13] Daha geniş beynəlxalq razılaşma iyul 1840-cı il tarixində Britaniya, Avstriya, Prussiya və Rusiyanın iştirakı ilə formalaşdırılmışdır. London müqaviləsi adlanan bu razılaşma sultan hökumətini Mehmed Əli Paşaya qarşı müdafiə etməyi nəzərdə tutmuş, eyni zamanda Osmanlı dövlətinin sülh dövründə boğazları bütün Osmanlı dövlətinə aid olmayan hərbi gəmilər üçün bağlamasını tələb etmişdir.[10]
Avropa dövlətlərinin, xüsusilə Britaniyanın dəstəyi Mehmed Əli Paşanın son nəticədə geri çəkilməsində mühüm rol oynamışdır. 1841-ci ilin iyununda imzalanmış razılaşmaya əsasən, o, ordusunun sayının məhdudlaşdırılmasını qəbul etmiş, əvəzində isə Misirdə hakimiyyətin öz ailəsi üçün irsi valilik kimi tanınmasına təminat almışdır. Bu proses Britaniyanın Yaxın Şərqdə güc balansında daha fəal iştirakçıya çevrildiyini və növbəti 37 il ərzində Osmanlı imperiyasının əsas müttəfiqi rolunu üzərinə götürdüyünü göstərmişdir. Beləliklə, Hünkar İskələsi müqaviləsi Osmanlı imperiyasının gələcək inkişafına, xüsusilə də Avropa dövlətlərinin bu gələcəyə baxışına uzunmüddətli təsir göstərmişdir.[10]
- ↑ Гункьяр-Скелесси (rus.). // Энциклопедический словарь СПб: Брокгауз — Ефрон, 1893. Т. IXа. С. 903.
- 1 2 Balfour, 1977. səh. 467
- ↑ Shaw, Shaw, 1977. səh. 33
- 1 2 3 4 5 Balfour, 1977. səh. 468
- 1 2 Bailey, 1942. səh. 48
- 1 2 3 4 Aksan, 2007. səh. 375
- 1 2 3 Bailey, 1942. səh. 49
- ↑ Под ред. В.П. Потемкина. История дипломатии, Том I, раздел 4, глава 7. От июльской революции во Франции до революционных переворотов в Европе 1848 г. (1815—1830 гг.). М.: ОГИЗ. 1941. 416.
- ↑ Bailey, 1942. səh. 49–50
- 1 2 3 Hale, 2000. səh. 25
- 1 2 3 Bailey, 1942. səh. 53
- ↑ Bailey, 1942. səh. 38
- ↑ Münchengrätz, Treaty of // Encyclopedia.com. 23 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 yanvar 2026.
- Balfour, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. William Morrow and Company, Inc. 1977. ISBN 0-688-03093-9.
- Shaw, Stanford J.; Shaw, Ezel Kural. Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808-1975. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. 2. Cambridge University Press. 1977. ISBN 9780521214490.
- Bailey, Frank Edgar. British Policy and the Turkish Reform Movement: A Study in Anglo-Turkish Relations, 1826-1853. Cambridge, MA: The Harvard University Printing Office. 1942.
- Aksan, Virginia H. Ottoman Wars 1700-1870: An Empire Besieged. London: Pearson Education Limited. 2007. doi:10.4324/9781315840826.
- Hale, William. Turkish Foreign Policy 1774-2000. London: Frank Cass Publishers. 2000. ISBN 0-7146-8246-2.