Hüseyn Zəkai Paşa (türk. Hüseyin Zekâî Paşa; 1860, Üsküdar – 1919) — Osmanlı hərbçisi və rəssamı. O, Türkiyədə Qərb anlayışı əsasında fəaliyyət göstərmiş ilk rəssamlardan biri kimi tanınmışdır.[1]
| Hüseyn Zəkai Paşa | |
|---|---|
| Doğum tarixi | 1860 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1919 (58–59 yaşında) |
| Fəaliyyəti | rəssam |
| Təhsili |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
İbtidai təhsilini başa vurduqdan sonra Kuleli Hərbi İdadisinə daxil olmuşdur. Aralarında Xoca Əli Rzanın da olduğu bir neçə tələbə yoldaşı ilə birlikdə məktəb rəhbərliyinə xüsusi rəssamlıq emalatxanasının yaradılması üçün müraciət etmişdir. Bu emalatxanada Osman Nuri Paşa və Süleyman Seyyidin şagirdi olmuşdur. Məzun olduqdan sonra Məktəbi-Hərbiyyəyə daxil olmuşdur.[2] Orada tələbə ikən Boğaziçində donanmanın gecə mənzərələrindən birini əks etdirən tablosu Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən bəyənildiyinə görə, 1883-cü ildə təhsilini başa vurduqdan sonra leytenant rütbəsi ilə Şəkər Əhməd Paşanın yanında hünkar yavəri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Həmin illərdə Hərbi İnşaat Komissiyasının sədri vəzifəsini icra etmiş, Almaniya imperatoru II Vilhelmin Suriyaya səfəri zamanı ona qədim abidələr üzrə mütəxəssis qismində müşayiət etmişdir. Şəkər Əhməd Paşanın vəfatından sonra, 1906-cı ildə saray rəssamı və xarici qonaqların təşrifatçısı vəzifələrinə gətirilmişdir. Bugünkü Hərbi Muzeyin yaradılması istiqamətində aparılan işlərdə iştirak etmişdir. 1908-ci ildə 1-ci Briqada Komandanlığı vəzifəsindən təqaüdə çıxdıqdan sonra vəfatınadək Türkiyə Respublikası Milli Təhsil Nazirliyinə bağlı Sənayiyi-Nəfisə Əncümeninin üzvü kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.[3]
Hüseyn Zəkai Paşa Avropada rəsmi şəkildə rəssamlıq təhsili almamasına baxmayaraq, orada təhsil görmüş rəssamların əsərlərini yaxından öyrənməklə Qərb üslubunda fəaliyyət göstərmişdir. Onun yaradıcılığının ilkin mərhələsinə aid əsərləri fotoqrafik dəqiqliyə yaxın realizm xüsusiyyətləri ilə seçilmişdir. "Ulduz Sarayı bağçasından peyzaj" adlı əsəri (Mimar Sinan Universiteti İstanbul Rəsm və Heykəl Muzeyində saxlanılır) bu dövrdə yaratdığı digər nümunələr kimi, incə boya qatları və saf rəng çalarları ilə XIX əsr mənzərə ənənəsinə bağlı olmuşdur.[1]
1910-cu ildən sonra iştirak etdiyi Qalatasaray sərgiləri Hüseyn Zəkai Paşanın Osmanlı Rəssamlar Cəmiyyəti ilə əlaqə qurmasına şərait yaratmışdır. Bu dövrdən etibarən o, fotoqrafik-realistik ifadə tərzindən uzaqlaşaraq daha qalın fırça vuruşlarının üstünlük təşkil etdiyi impressionist üsluba yönəlmişdir. Bu mərhələdə "Cami" və "Ayasofya məscidi hünkar məhfili" kimi hazırda Mimar Sinan Universiteti İstanbul Rəsm və Heykəl Muzeyində qorunan ən mühüm əsərlərini realist və impressionist yanaşmaları sintez etməklə yaratmışdır. O, bu rəsmlərində impressionist rəng duyumunu kompozisiyanın bütövlüyünü pozmayan incə detallı işləmə ilə birləşdirmişdir. Mənzərə janrı ilə yanaşı, portret və fiqurlu kompozisiyalar da ərsəyə gətirmişdir. Onun əsərlərindən nümunələr İstanbul, İzmir və [[Ankara] Dövlət Rəsm və Heykəl muzeylərində, eləcə də Dolmabağça və Topqapı saraylarında saxlanılmaqdadır.[3]
Hüseyn Zəkai Paşa saray mühitindən kənarda, Üsküdarın Doğancılar məhəlləsində yerləşən və bu gün yeri dəqiq müəyyən edilməyən malikanəsində dövrün sənət adamları ilə görüşlər təşkil etmiş, həmin vaxtlar İstanbulu ziyarət edən xarici rəssamlardan biri olan Pol Sinyakı burada qonaq etmişdir. Bu malikanəni ziyarət edən sənətçilərdən Sami Yetik xatirələrində Zəkai Paşanın tarixi Türkiyə sənət nümunələrinə və incə sənət əşyalarına böyük maraq göstərdiyini, Türkiyə sənət əşyaları ilə bəzədilmiş emalatxanasının onda bir muzeydə olduğu təəssüratını yaratdığını qeyd etmişdir. Yetikin müşahidələrinə görə, Zəkai Paşa oyma nümunələri, yazılar, təzhiblər və müxtəlif sənət əsərləri vasitəsilə əcdadların gözəl sənətlərə olan sevgisini izah etmiş, bu sahədə biliklərin formalaşmasına töhfə vermişdir.[3]
Hüseyn Zəkai Paşanın rəssamlıq və kolleksionerlik fəaliyyəti ilə yanaşı, yazıçılıq istiqamətində də məşğul olduğu məlum olmuşdur.[3]
- 1914 Mübeccel hazineler
- 1919 Bedayi-i Asar-ı Osmaniye
- ↑ 1 2 "Hüseyin Zekai Paşa". lebriz.com (türk). 5 dekabr 2008 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Bursa'dan tarihe armağan bir sanatçı
- ↑ 1 2 3 4 Brief biography Arxivləşdirilib 2015-08-23 at the Wayback Machine Sanal Müze.
- More paintings at Ated Danıșmanlık
- Self-portrait and photograph at Forum Gerçek
- Search results for Hüseyin Zekai Pasha at the Bilkent University Library