Həsən Rza Soyaq (türk. Hasan Rıza Soyak; 1888, Skopye – 26 oktyabr 1970, Bəyoğlu, İstanbul ili) — Mustafa Kamal Atatürkə çox yaxın bürokrat və siyasətçi.[1][2]
| Həsən Rza Soyaq | |
|---|---|
 | |
| Doğum tarixi | 1888 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 26 oktyabr 1970 (81–82 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
O, Mustafa Kamal Atatürkün şəxsi hesab və xərclərini idarə edən şəxs kimi də tanınır. Türkiyədə Cümhuriyyətin elanından sonra Prezidentin Aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb. O, 1934-cü ildə Atatürkün ölümünə qədər Prezidentliyin Baş katibi vəzifəsində çalışmışdır.
1938-ci il əlavə seçkilərində Türkiyə Böyük Millət Məclisinə daxil olmuş və 5-ci müddətdə Burdurun millət vəkili seçilmişdir. Onun "Atatürkün xatirələri" adlı əsəri həmin dövrlə bağlı bir çox tədqiqatlarda mənbə kimi istifadə olunur.
O, 1888-ci ildə Üskübdə anadan olan Həsən Soyaqın atası Əli Nəcib bəy, anası isə Fatma xanım olub.[3] Cütlüyün altı övladından biri olan Həsən Rza ibtidai və orta təhsilini başa vurduqdan sonra 1907-ci ildə Kosovo Vilayət İdarəsində dövlət qulluqçusu kimi işə başlayıb.[3]
O, bir müddət Skopyedə çalışan Soyaq burada istedadlı tələbələrin təhsilinə maliyyə dəstəyi göstərmək məqsədi daşıyan "Şübban-i Vətən" (Vətənin gəncləri) klubunun təsisçilərindən biri oldu. Onun həmçinin bu gün də fəaliyyət göstərən Skopye Türk Teatrının yaradılmasında böyük rolu olmuşdur.[4][5]
O, 1914-cü ildə İstanbul Mərkəzi Komandanlığında xidmət etmişdir. Elə həmin il 1-ci Korpus Qərargah İdarəsinə təyin edilmiş, Birinci Dünya müharibəsinin ilk ilini orada keçirmiş və 1916-cı ildə 2-ci Korpus Qərargah İdarəsində oxşar vəzifəyə təyin edilmişdir.
Həsən Rza Soyaq İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı "Milli Müdafiə Cəmiyyəti"nin üzvü idi. 1922-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində katib vəzifəsində çalışıb. Bu vəzifə səbəbi ilə o, daim Mustafa Kamalın yanında olub. Cümhuriyyət elan edildikdən sonra Mustafa Kamal onu Çankaya köşkünə şəxsi məsləhətçisi olaraq təyin edib. O, 1927-ci ildə şəxsi katib, 1932-ci ildə baş katib vəkili və 1934-cü ildə baş katib vəzifələrini tutan Həsən Rza Soyaq Mustafa Kamal Atatürkün vəfatına qədər bu vəzifədə çalışmışdır.
Baş katib vəzifəsini davam etdirərkən, 1938-ci il əlavə seçkilərinə qatılaraq, Böyük Millət Məclisininin 5-ci müddətə Burdur millət vəkili seçilmişdir. O, 3 aprel 1939-cu ilə qədər millət vəkili vəzifəsində çalışmış, bundan sonra təqaüdə çıxmışdır. 1946-cı ildə İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyətinin təsisçilərindən biri olmuşdur..[3]
Atatürklə olan xatirələrini üç əsərində cəmləşdirib.[6] Öz xatirələrini əlavə etmədən Atatürkün həyatından bəhs edən ilk əsəri olan "Doğumundan Cümhuriyyətin elanınadək fotolarla Atatürk" əsəri 1964-cü ildə nəşr olunub. İki il sonra öz xatirələrini də əlavə etdiyi "Doğumundan Cümhuriyyətin elanınadək fotolarla Atatürk və Atatürkün xüsusiyyətləri" adlı kitabını ərsəyə gətirdi. Sonra isə Atatürkün gündəlik həyatı və dövrün siyasi və sosial inkişafları haqqında bir çox detalı özündə əks etdirən "Atatürkdən xatirələr" kitabını yazdı.
Soyaq, üçüncü əsəri nəşr olunmazdan əvvəl, 26 oktyabr 1970-ci ildə, saat 14:15-də Taksimdəki evində vəfat etdi.[1][2] "Atatürkün xatirələri" Soyaqın ölümündən üç il sonra, 1973-cü ildə iki cilddə nəşr olundu. Bu, onun tədqiqatçılar arasında ən çox təkrar çap edilən və geniş istifadə edilən əsəridir.[6]
- "Doğumundan Cümhuriyyətin elanınadək fotolarla Atatürk"; Hayat yayınları, Tifdruk matbaacılık, 1964.
- "Doğumundan Cümhuriyyətin elanınadək fotolarla Atatürk və Atatürkün xüsusiyyətləri"; Hayat yayınları, Tifdruk matbaacılık, 1966.
- "Atatürkdən xatirələr"; Yapı Kredi yayınları, İstanbul, 1973
- ↑ 1 2 "Milliyet - 27 Ekim 1970 - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ". gazetearsivi.milliyet.com.tr. 28 Şubat 2011 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ 1 2 "TBMM Albümü 1. Cilt (1920-1950)" (PDF). TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü. 6 Şubat 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 Eylül 2021.
- ↑ 1 2 3 Çelik, Kemal. "Hasan Rıza Soyak". 10 Şubat 2021. İstifadə tarixi: 2 Ağustos 2025.
- ↑ Bektas, Gönül (Gunjul). "Üsküp'te Osmanlı Tiyatrosu". 2015. 15 Kasım 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 Ağustos 2025.
- ↑ "1950 Sonrasında Üsküp Halklar Tiyatrosu ve Kültürel Kimliğin İnşasında Türk Tiyatrosunun Etkisi". 1 Ocak 2020. 15 Kasım 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 Kasım 2022. (#first_missing_last)
- ↑ 1 2 Turan, Murat. (Türkçe). 3. 3 Ağustos 2018: 161–186. ISSN 2587-2117 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/518984 (#bare_url_missing_title). 22 Ocak 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 Ağustos 2025.