Ələaddin Məhəmməd (tam adı: Əla əd-Dünya vəd-Din Əbül-Fəth Məhəmməd ibn Təkiş; ərəb. علاءالدين محمد, fars. علاءالدين محمد; d. 1169 – ö. 1221, Abaskun) — Xarəzmşahların V hökmdarı. Atası xarəzmşah Əlaəddin Təkişin ölümündən sonra 1200-cü ildə taxta çıxmışdır.
| Əla əd-Dünya vəd-Din Əbül-Fəth Məhəmməd ibn Təkiş | |
|---|---|
| fars. علاءالدین محمد خوارزمشاه | |
 Sultan Məhəmməd Xarəzmşahın ölümü (Fəzlullah Rəşidəddinin Cami ət-Təvarix əsəri) | |
| 1200 – 1221 | |
| Əvvəlki | Əlaəddin Təkiş |
| Sonrakı | Cəlaləddin Mənguberdi |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri | Abaskun adası[1] |
| Atası | Əlaəddin Təkiş |
| Anası | Terkən xatun |
| Həyat yoldaşı | Ayçiçək xatun |
| Uşaqları | Cəlaləddin Mənguberdi, Rüknəddin Gursancdı, Azlaq, Ağşah, Xan sultan |
| Ailəsi | Anuştəkinlilər sülaləsi |
| Dini | sünnilik, islam |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Hakimiyyətinin ilk dövrlərində Xarəzmşahlar sürətlə inkişaf etsə də, son dövrlərində dövlət eyni sürətlə də zəifləmişdir. Dövlətin yüksəlişində ordunun, siyasi və idarəetmə fəaliyyətinin, işğalların təsiri böyük olmuşdur. Xarəzmşahın hakimiyyətinin son dövrlərində isə dövlətin dərin böhran keçirməsinə səbəb sultanın şəxsi mənfi xüsusiyyətləri, işğal edilmiş ölkələrin xalqlarına qarşı hakimiyyətin rəftarının yaxşı olmaması, xəlifə ən-Nasirə qarşı mənasız mübarizə və nəhayət monqol hücumu ehtimalına qarşı ağıllı siyasətin tətbiq edilməməsi olmuşdur.
1221-ci ildə Monqol ordusuna müqavimət göstərə bilməyən sultan Məhəmməd, Mazandarana oradan da Abaskun adasına çəkildi. Abaskunda xəstələnən sultan, oğlu Cəlaləddini hökmdar elan edərək, 1221-ci ilin sonlarında vəfat etdi.
Mənbələrdə şahzadəlik dövrü haqqında məlumat demək olar ki, yoxdur. 1197-ci ildə vəliəhd qardaşı Nəsrəddin Məlikşahın ölümündən sonra "vəliəhd" seçilərək onun yerinə Xorasana hakimlik etmişdir.[2]
1200-cü ildə atası xarəzmşah Təkişin əmri ilə Nizari-İsmaililərə qarşı hücuma keçmiş və Turşizi mühasirəyə almışdır. Həmin ildə də atasının ölümü xəbərini almışdır və 100 min dinar qarşılığında mühasirəni dayandıraraq, paytaxta üz tutmuşdur. 1200-cü ilin avqustun 3-də taxta oturmuşdur.[3][4]
Əlaəddin Məhəmməd hakimiyyətinin ilk dövrlərində əyanların müqaviməti ilə üzləşdi. İsfahandakı qardaşı Əlişahın orada möhkəmlənməsindən narahatlıq keçirən sultan Məhəmməd onu mərkəzə çağırdı. Sultan Təkişin ölümü və burada möhkəmlənmiş Əlişahın mərkəzə qayıtması Şərqi İrandakı Xarəzmşah hakimiyyətini zəiflətdi. İsfahan Eldəniz hökmdarı Əbu Bəkir tərəfindən ələ keçirildi, Rey itirildi.[5]
Sultan Məhəmmədin hakimiyyəti üçün təhlükələrdən biri də qardaşı oğlu Hindu xan idi. Hindu xan əmisinin hakimiyyətini qəbul etmirdi və Mərvdə ona qarşı qoşun yığmağa başlamışdı. 1201-ci ildə sultan Məhəmmədin Mərvə göndərdiyi orduya qarşı müqavimət göstərə bilməyəcəyini başa düşən Hindu xan Qurilərdən kömək istədi. O, həmçinin onlara tabe olacağın və Quri hökmdarı Qiyasəddin Məhəmmədin adına sikkə kəsdirəcəyini vəd edirdi.[6] Hindu xanın təklifini qəbul edən Qiyasəddin Məhəmməd hücuma keçərək Xorasanın çox hissəsini tutdu. Quri hökmdarı Əlişahı və Xorasana təyin edilmiş digər Xarəzm sərkərdələrini əsir aldı.[7]
Daha bir əyan mübarizəsi isə monqolların yürüşü ərəfəsində başlamışdı. Belə ki, sultan Əlaəddin Məhəmmədin anası Terkən xatun hind əsilli Ayçiçək xatundan olan Cəlaləddinin vəliəhd kimi qəbul edilməsinə qarşı çıxırdı. Bu da əyanlar arası ixtilafların yenidən başlanmasına və onsuz da monqolların yürüşü ilə dağılmağa başlayan dövlətin böharanının daha da artmasına səbəb oldu. 1221-ci ildə Terkən xatun Monqollar tərəfindən əsir alındı və 1232-ci ildə öldürüldü.[8]
Xarəzmşah mərkəzdə siyasi sabitlik yaratdıqdan sonra 1201-ci ilin sentyabrında Xorasana yürüşə başladı. Şadyahı və Mərvi ələ keçirirdi. 1202-ci ildə Heratı mühasirəyə aldı. 40 günlük Herat mühasirəsi heç bir nəticə vermədi.[9] Qurilərdəki hakimiyyət dəyişikliyindən istifadə edərək 1204-cü ildə Herat üzərinə edillmiş yürüş isə müvəffəqiyyətlə nəticələndi.
Mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməyi bacaran Quri sultanı Şəhabəddin Məhəmməd 1204-cü ildə sultan Məhəmməd tərəfindən ələ keçirilmiş topraqların geri alınması üçün Xarəzmşahlar üzərinə əks-hücuma başladı. 1204-cü ilin iyul ayında Şəhabəddin Xorasana doğru hərəkət etdi. Quri hökmdarının böyük bir ordu ilə hücuma başladığı xəbəri sultan Məhəmmədə çatan kimi xarəzmşah tələsik Xorasandan Xarəzmə çəkilərək müdafiə işlərinə başladı.[10]
1204-cü ildə Ceyhun çayının sahilində baş vermiş döyüşdə xarəzmşah məğlub oldu və paytaxta çəkildi. Arxasıyca gələn Şəhabəddin Ürgənci mühasirəyə aldı.[11] Sultan Məhəmməd Qaraxitaylara məktub yazaraq onlardan kömək istədi və vassal kimi onlara tabe olacağını bildirdi. Bu təklifi müsbət qarşılayan Qara Xitay xan Tayanqunun və vassalı Qaraxanlı hökmdarı Osmanın rəhbərliyi ilə güclü ordunu sultan Məhəmmədə köməyə göndərdi. Ani hücuma keçən Qaraxitaylar Quri ordusunu darmadağın etdilər. Şəhabəddin böyük itkilər verərək geri çəkildi.[12]
Qurilərin məğlubiyyəti onların hakimiyyətini zəiflətdi və ara müharibələrinə gətirib çıxardı. Bu qarışıqlıqlardan istifadə edən sultan Məhəmməd Quri sarayına elçi göndərdi və bağlanan müqaviləyə əsasən Şəhabəddin Heratı çıxmaqla bütün Xorasanda Xarəzmşahların hakimiyyətini qəbul etdi.[13] Şəhabəddinin 1206-cı ildəki ölümündən[14] sonra isə Herat və ilin sonunda Bəlx Xarəzmşahlar tərəfindən işğal edildi. Tirmiz qalası tutularaq Qaraxanlı sultanı Osmana verildi.[15]
Hakimiyyətə gəlmiş yeni Quri hökmdarı sultan Məhəmməddən asılılığı qəbul etdi və Firuzkuhda xarəzmşahın canişini kimi hakimiyyətdə qaldı. Sultan Məhəmməd 1215-ci ildə bu ərazilərin qəti olaraq Xarəzmşahlara tabe edilməsi üçün yürüşə başladı. Beləliklə, Qiyasəddin Mahmud və Qəznədəki Tacəddin Ulduzun hakimiyyətinə son qoyuldu və Quri hakimiyyətindəki bütün torpaqları ələ keçirildi.[16] Qəznədən Hind çayına qədər bütün torpaqlara Kərbər Məlik vali təyin edildi.[17]
1207-ci ilin yazında Qaraxitay hakimiyyətində olan Buxarada Səncərin başçılığı böyük ilə üsyan qalxdı. Mərkəzi hakimiyyətdən kömək gəlməməsi səbəbindən şəhər hakimi Ali Burhan xarəzmşahdan kömək istədi. Bu istəyi qəbul edən sultan Məhəmməd Buxaraya yürüşə başladı. Həmin ildə Xarəzmşah ordusu üsyançıları məğlub etdi və üsyanın başçısı Səncər həbs edildi.[18] Bu qələbənin nəticəsində Qaraxitay hakimiyyətinə tabe olan sultan Osman xarəzmşahla yaxınlaşdı. Bələ ki, sultan Osman xütbəni həm öz adına, həm də xarəzmşah adına oxutdurmağa başladı. Hər iki səbəb Qaraxitaylarla münasibətlərin pozulmasına gətirib çıxardı. Məhəmmədin Mavəraünnəhrdəki qüvələrinə hücuma keçən Qaraxitay ordusu onları darmadağın etdi.
Xarəzmşah Məhəmməd sülh danışıqlarına başladı, lakin Qaraxitay elçisinin sultanla bir yerdə taxta oturmaq istəməsi aradakı münasibətləri tamamilə pozdu. Sultan elçini "kafir" deyərək öldürdü və Qaraxitaylara hər il verdiyi təzminatı dayandırdı. Ordu yığmağa başlayan Əlaəddin Məhəmməd 1210-cu ildə Qaraxitayların üzərinə hücuma keçdi. Həmin ilin sentyabrında baş vermiş İlamış döyüşündə Qaraxitaylar məğlub edildilər. İrəliləyən Xarəzm ordusu bütün Mavəraünnəhri ələ keçirdi.[19]
Qardaşı atabəy Əbu Bəkrin vəfatından sonra Azərbayan Atabəyləri taxtına Özbək keçdi. Onun taxta çıxdığı vaxt Əcəm İraqında vəziyyət ağır idi. Bu vaxt bir müddətdir Əcəm İraqını tək başına idarə edən Aydoğmuşa (Özbəyin vassalı) qarşı Cahan Pəhləvanın bir başqa vassalı Nəsrəddin Məngli çıxış edərək onu məğlub etdi və Əcəm İraqındakı torpaqları əlinə keçirərək özünü sultan elan etdi və adına xütbələr oxudub, sikkə zərb etdirdi.[20]
Xəlifə ən-Nasir Azərbaycan atabəyi Müzəffərəddin Özbək və ismaili hökmdarı Cəlaləddin Həsən öz aralarında Menglinin əlindəki Əcəm İraqı torpaqlarını bölüşdürdülər. Ərbil atabəyi Müzəffərəddin Göy-Börü də onlara qoşuldu. Müttəfiqlərin birləşmiş orduları Həmədana hərəkət etdilər. 27 sentyabr 1215-ci ildə baş vermiş döyüşdə Məngli məğlub oldu və öldürüldü. Seyfəddin Oğlamışı vali təyin edən atabəy Özbək Təbrizə qayıtdı. Ancaq daha əvvəl Xarəzmşahların xidmətində olan Oğlamış naib təyin edildikdən sonra xütbəni xarəzmşah Əlaəddin Məhəmmədin adına oxutdurmağa başladı. Bu səbəbdən də sui-qəsdin qurbanı oldu.[21]
Bu xəbəri eşidən sultan Məhəmməd Şərqi İran üzərinə hərəkət etdi. O, qarşısına çıxan Səd ibn Zəngini məğlub edib Reyə soxuldu. Bunu eşidən Özbək Əhər hakimi Piştəginlərdən Nurəddin Məhəmmədi Təbrizə göndərib özü isə dağlarda yerləşən qalalardan birinə qaçdı. Ancaq Nurəddin Məhəmməd Miyanə yaxınlarında Xarəzmşahlara məğlub oldu və özüylə birlikdə vəzir Rəbibəddin Dəndan da əsir düşdü. Xarəzmşah Əlaəddin Məhəmməd vəziri Nəsirəddin Dövlətyarı atabəy Özbəkin yanına göndərərək ona təslim olmağı və xarəzmşah adına xütbə oxutdurub, sikkə kəsdirməyi təklif etdi. Xarəzmşahın bu təkliflərini qəbul edən Özbək, Arran və Azərbaycandakı hakimiyyətini qorusa da Əlaəddin Məhəmmədin vassalına çevrildi.[22] Sultan Məhəmməd işğal etdiyi Şərqi İran torpaqlarına oğlu Rüknəddin Gursancdını vali təyin etdi.[23]
Xarəzmşah Təkiş 1194-cü ildə xəlifəni özündən asılı vəziyyətə salmışdı, lakin Təkişin ölümündən istifadə edən xəlifə ən-Nasir asılılıqdan imtina etdi və Xarəzmşahlara qarşı mübarizəyə başladı. Belə ki, xəlifə ən-Nasirin Şərqi İranın bölüşdürülməsində və xarəzmşah Məhəmmədin naibi Oğlamışın qətlində əlinin olması Abbasi-Xarəzmşah münasibətlərini tamamilə korlamışdı.[24] Həmçinin sultan Məhəmməd xəlifədən xütbənin onun adına oxumasını tələb edirdi. Bu məqsədlə 1217-ci ildə məşhur alim Qazi Mücirəddini Xilafət sarayına göndərdi, lakin xəlifə bu təklifi rədd etdi.[25][26]
Xəlifəyə qarşı hərəkətə keçən sultan Məhəmməd Tirmiz seyidlərindən olan Əlaül-Mülk Tirmizini xəlifə təyin etdi. Xarəzmşah Əlaül-Mülk Tirmizini xəlifə təyin etdiyini elan edərək, xütbələrin yeni xəlifənin adına oxunmasına çalışsa da, fəqət sultan Məhəmmədin bu istəyi hətta öz paytaxtında belə qəbul edilmədi və bu yöndə heç bir dəyişiklik olmadı.[27][28]
Beləliklə, xarəzmşah Məhəmməd xəlifəyə hakimiyyətini qəbul elətdirə bilmədi. Ancaq xarəzmşah Məhəmmədin nüfuzuna böyük xələr gəldi.[29][30]
Xarəzmşahlar dövlətinin dağılmasına səbəb monqol yürüşləri oldu. Sultan Məhəmmədin xətalarından biri bu yürüşləri nəzərə almaması və əvvəlcədən tədbirlər görməməsi idi. Məhəmmədin hakimiyyətinin ortalarında Xarəzmşahların monqollarla arası yaxşı idi hökmdarlar arasında ticarətlə əlaqəli elçi mübadiləsi vardı.[31]
Əlaqələrin pozularaq müharibə halına gəlməsinə səbəb isə xarəzmşahın Otrardakı naibi İnalcığın monqol karvanına hücum edərək qarətə və qətllərə yol verməsi oldu. Çingiz xan xarəzmşahdan vurulan ziyanın geri qaytarılmasını tələb etsə də, sultan Məhəmməd bunu qəbul etmədi. Beləliklə, iki tərəf arasında müharibə qaçınılmaz oldu.[32]
Ani hücuma keçən çoxsaylı Monqol ordusu Xarəzmşahların torpaqlarının böyük hissəsini tutdu. Mavəraünnəhr, Buxara və Səmrəqənd ələ keçirildi.[33] Paytaxtın mühasirəsi başlayanda müqavimət göstərə bilməyəcəyini başa düşən sultan Məhəmməd Mazandarana qaçdı. Onu təqib edən Monqol ordusu Xorasanı və ardınca Mazandaranı ələ keçirdi.[34]
Xəzər dənizindəki Abaskun adasına sığınan sultan Məhəmməd ailəsinin bir hissəsinin və xəzinəsinin monqolların əlinə keçməsi xəbərini aldıqdan sonra ağır xəstələndi. Adada ailəsindən oğulları Cəlaləddin, Azlaq, Ağşah və həyat yoldaşları var idi. Beləliklə, Məhəmməd adada olarkən 1221-ci ildə oğlu və vəliəhdi Cəlaləddin Məngüberdini sultan elan etdi və öz qılıncı ilə tacını ona verdi. Bütün ailəsindən Cəlaləddinə tabe olmalarını istədi və həmin ilin dekabrında vəfat etdi.[35]
Bəzi hadisələr sübut edir ki, Əlaəddin Məhəmməd tez hiddətlənən bir şəxs olmuşdur. Bu hadisələrdən biri Qaraxanlı hökmdarı sultan Osmanın öldürülməsi ilə bağlıdır. Belə ki, sultan Məhəmmədin qızıyla evlənən Osman onun qızına qarşı sərt davranması səbəbindən xarəzmşahın qarşısına qılınc və kəfənlə çıxmasına baxmayaraq öldürülmüşdü.[36]
Ordu gücü ilə əldə etdiyi qalibiyyətlər səbəbindən məğrur bir insana çevrilmişdi. Əsirlərə qarşı olduqca mərhəmətiz idi. Şərqi İranda apardığı müharibələr zamanı əsir aldığı sərkərdələri (atabəy Səd, Məlik Məhəmməd və vəzir Rəbubiddin Əbülqasım) çovğan oyunu bitənə qədər ayaq üstə saxlamışdı. O, işğal etdiyi ölkələrin hakimlərinin bəzilərini öldürür və bəzilərini isə əsir şəklində Xarəzmə gətirərək, həbsə atırdı. Bu səbəbdən paytaxt "hökmdarlar və şəhzadələr həbsxanasına" çevrilmişdi.[37]
- ↑ Bosworth, C. E. "Abaskūn Arxiv surəti 9 oktyabr 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib oktyabr 9, 2007, at the Wayback Machine". Encyclopaedia Iranica. Accessed on June 6, 2007.
- ↑ Cüveyni.s.31.
- ↑ Kafesoğlu. s.146.
- ↑ Cüveyni.s.37.
- ↑ Ər-Ravəndi, s. 369–370.
- ↑ İbni əl-Əsir.s. 133–134.
- ↑ Cüzcani.s. 359–360.
- ↑ Nəsəvi.s. 59–60.
- ↑ Kafesoğlu.s. 155.
- ↑ Kafesoğlu.s.151.
- ↑ Cüveyni.s.42.
- ↑ Tarih.com. "Prof. Dr. Abdülkerim Ozaydın". Harezmşahlar Devleti (türk). 9 avqust 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ Cüveyni.c. II, s.44.
- ↑ Cüzcani.s.369.
- ↑ İbn əl-Əsir.s.189.
- ↑ Cüzcani.s.374–377.
- ↑ Nəsəvi.s.38.
- ↑ Barthold.s.378–379.
- ↑ Əl-Bundari.s.250.
- ↑ Əkbər N. Nəcəf.s.44.
- ↑ İbn əl-Əsir.s.268.
- ↑ Əkbər N. Nəcəf.s.44–45.
- ↑ Nəsəvi.s. 22–23.
- ↑ Çakmak.s 47–51.
- ↑ Kafesoğlu.s.217–218.
- ↑ Barthold.s.396–397.
- ↑ Fəzlullah Rəşidəddin.s.340–341.
- ↑ Kafesoğlu.s.217.
- ↑ Cüveyni.s.78–79.
- ↑ Nəsəvi.s. 32.
- ↑ Barthold.s.420–421.
- ↑ Guignes.s.478–480.
- ↑ Əbül Fərəc.s. 512–515.
- ↑ Barthold.s.444–451.
- ↑ Nəsəvi.s.84.
- ↑ Cüveyni.c. II, s. 104
- ↑ Kafesoğlu.s.206–207.
- Əkbər N. Nəcəf. Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından — XIV əsrə qədər). Bakı: Qanun, 2010.
- Əlaəddin Ataməlik Cüveyni. Tarixi-Cəhanqüşa, c. I–II. (tərc. M. Öztürk). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını, 1998.
- İbrahim Kafesoğlu. Xarəzmşahlar dövləti tarixi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1992.
- Ər-Ravəndi. Rahat-üs-sudur və ayət-üs-sürur,c. I–II (tərc. A. Ateş). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1957.
- Minhəc əl-Sirac Cüzcani. Təbakəti-Nasiri, c. I–II. (tərc. Əbdül Hay), Tahran: Dünyaye Kitab, 1343.
- İbn əl-Əsir. Əl-kamil fi-t-tarix, c. I–II (tərc. A. Ağırakçe və A. Özaydın). İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
- Nəsəvi. Sirət-i Cəlaləddin Məngüberdi, (tərc. Müctəba Minuvi) Tehran: Şirkəti İntişarati Elmi və Fərhəngi, 1986.
- Əl-Bündari. Zübdətün-nusra və nuhbətül-usra, (tərc. Kıvameddin Burslan). Ankara: Maarif Matbəəsi, 1943.
- Çakmak M. A. Türk Sultanları ilə Abbasi Xəlifələrinin İqtidar Mücadilələri (XII–XIII. Yüzil). Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, 2007.
- Fəzlullah Rəşidəddin. Cami ət-Təvarix, c. I (tərc. Dr. Bəhmən Kərimi). Tehran: İqbal nəşriyyatı, (1374).
- Joseph de Guignes. Hunların, Türklərin, Moğolların və sair Tatarların Ümumi Tarixi, c. IV (tərc. H. Cahit.). İstanbul: Tanin mətbəəsi, 1924.
- Əbül-Fərəc. Tarixi Əbül-Fərəc, c. II (tərc. Ö. R. Doğrul). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1987.