Küçüm xan

Küçüm xan
Küçüm xan
Doğum tarixi	1540-cı illər
Doğum yeri	Sibir xanlığı, Rusiya;
Vəfat tarixi	təq. 1600
Fəaliyyəti	hərbi lider[d]
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Küçüm, Küçüm xan, Kuçum (كوچم) — Sibir xanı olan türk dövlət xadimi. Şeybani, İbək xanın nəvəsi — Tümen və Böyük ordanın xanı.

Həyatı

Həyatının ilk illəri haqqında məlumat yoxdur. Əbülqazi Bahadır xan əsərində onu Murtaza xan oğlu olaraq tanıdıb Cuçi xanın oğlu Şeyban vasitəsiyla soyunu Çingiz xana bağlayır^[1].

1555-ci ildə Küçüm xan Sibir xanlığının (paytaxtı Qaşlıq) taxt-tacı uğrunda mübarizəyə girdi, Yedigari devirdi və 1563-cü ildə hakimiyyəti ələ keçirdi.

Küçüm xan üsyankar bəylərə və qəbilə şahzadələrinə qarşı mübarizə aparır və islamın yayılmasını müdafiə edirdi. Öz hakimiyyətini möhkəmləndirərək Noqay Ordasının mirzələri ilə dinc münasibətləri bərpa etdi.

1569-cu ildə Moskvanın böyük knyazı IV İvan Küçüm xandan Sibir xanlığının Rusiya dövlətindən asılılığını tanımasını və xərac verməsini tələb etdi. 1573-cü ildə Küçüm xan Perm şəhərinə qarşı hücum təşkil etdi. Buna baxmayaraq, o, 1570-ci illərdə Rusiya dövləti ilə sülh münasibətlərini qoruyub saxlaya bildi^[2].

1582–1585-ci illərdə Küçüm xan ataman Yermakla vuruşdu; 1582-ci ildə məğlub oldu və cənub Ural çöllərinə qaçdı.

1585-ci ilin yazında qoşun toplayıb Qaşlıq mühasirəyə aldı və Betişev şəhəri yaxınlığında məğlub oldu.

Yermakın ölümündən sonra (1585) Küçüm xan Qaşlığı geri ala bildi. Lakin onun hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün göstərdiyi bütün cəhdlər zadəganların müqaviməti ilə qarşılaşdı. Küçüm xana qarşı üsyana Seyid xan və Kəraçi başçılıq edirdi.

Küçüm xan qərargahını İrtiş çöllərinə köçürməyə məcbur oldu və burada yeni xanlıq qurmağa cəhd etdi. Buna cavab olaraq rus komandirləri İrtiş bölgəsini fəal şəkildə inkişaf etdirməyə başladılar^[2].

1596-cı ildəKüçüm xan Tumus şəhəri yaxınlığında knyaz Fyodr Yeletskinin qüvvələri tərəfindən məğlub edilir.

1598-ci ildə Kuçum İrtiş bölgəsində rus qalalarına qarşı yeni hücuma hazırlaşırdı, lakin komandir A. Voyenkov gözlənilmədən Küçüm xanın Baraba çölündəki qərargahına hücum edərək onun qoşunlarını darmadağın edir. Küçüm xanın bir neçə oğlu əsir düşür, rus xidmətinə keçir, lakin özü bu təklifi rədd edərək, çöllərə çəkilir.

Onun noqaylarla atışmada öldüyü güman edilir.

Kuçumun Yermakla mübarizəsi haqqında çoxlu əfsanələr və nağıllar mövcuddur^[2].

Ailəsi

Küçüm xan Soltanım xanım, Söyüdəcan xanım, Yandövlət xanım, Aktulum xanım, Ağsüyrün xanım, Şevləl xanım, Kubul xanım və Çepşan xanımla ailə qurmuşdu. Xan Kuçumun bir neçə arvadı olduğu məlumdur:

Qazan xanlığının taxtına iddialı olan Muratın qızı Murza Dövlət bəyin qızı. Onun iqamətgahı atasının yaşadığı ərazidə, yəni Panin təpəsindəki Bitsykturda idi Süzge Xanım. Onun iqamətgahı İrtişin yüksək sahilində, Tobolskdan 6 verst aşağıda (Susqunski burnu) bir burnunda idi. Şiqay xanın qızı, Kənay və Əzimin anası Saltanım Syuidejan Yandevlet (Candaulat) Aktulum (Aktolın) Ak-Syuyryun (Aksorek) Şevləl (Şəğlyalı) Kubul (Kubyl) Çepşan (Çebeşan)

Oğlanları Xan Kuçumun on yeddi oğlu məlumdur:

Adzhi-Girey (1587–1662)
Əli xan (Əley) — Sibir xanı (1600–1607). 1607-ci ildə əsir düşdü. Rusiyada Sibir çarı kimi tanınırdı. Yaroslavlda yaşamışdı. 27 oktyabr 1647-ci ildə vəfat etmişdir
Kanay
Çuvək (Çuvaq)
Çuvəkin qardaşı Əzim (eyni ana tərəfindən)
Altanay — Sibir şahzadəsi, Yaroslavlda yaşamışdı. Sibir knyazlığının banisi.
İşim, ilk kalmık tayşasının qızı Xo-Urlyukla evləndi^[3]

^[4]

Kubey-Murat
Kançuvar
Asmnak, 1568-ci ildə anadan olub
Əbdül-Xeyr— 1575-ci ildə doğulub. Çeşpanın oğludur. Xaç suyuna salınandan sonra Andrey Kuçumoviç, {{|ابوالخیر}}) 1575) — Sibir şahzadəsi, Küçümün səkkizinci arvadı Çepşan xanımdan doğulmuşdu. 1591-ci ildə əsir düşdü. 1600-cü ildə xaç suyuna salındı. 1575-ci ildə Çepşandan
Şaim, 1578-ci ildə anadan olub
Bipadişah, 1590-cı il təvəllüdlü
Molla, 1594-cü il təvəllüdlü
Komeş, 1597-ci il təvəllüdlü

Qızları

Kumuz, 1584-cü ildə anadan olub
Gülsəfət, 1584-cü ildə anadan olub, Aktolyn
Asifsoltan, 1587-ci ildə anadan olub, Şeğlalı
Dorerpadişah, 1588-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
Matur, 1592-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
Tolynbike, 1595-ci ildə anadan olub, Soltanım tərəfindən
Qaracan, 1595-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
Axanım, 1595-ci ildə anadan olub, Aksorek tərəfindən qızı, əri Ak-Murza Yusupov Yusupovun oğlu.

Soyu

Çingiz xan
- Cuçi xan
  - Şeyban xan
    - Bahadur xan
      - Cuçi-Buğa xan
        Badaqul xan
        Məngu-Teymur xan
        Bəggundə xan
        Əli oğlan
        Hacı Məhəmməd
        Mahmudək
        Mürtəza xan
        Küçüm xan

Bu soy Şeybanilər adlanırdı.

İstinadlar

↑ Şəcərə-i Türk, I, 177
1 2 3 Измайлов, Искандер Лерунович. Tatarica. https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kuchum
↑ Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia : [англ.]. — Rutgers University Press, 1970. — P. 521. — "ishim-khan married.". — ISBN 9780813513041
↑ Maksimov, Konstantin Nikolaevich. Kalmykia in Russia's Past and Present National Policies and Administrative System : [англ.]. — Central European University Press, 2008. — P. 2. — ISBN 9789639776173

Ədəbiyyat

Миллер Г. Ф. История Сибири. М.–Л., 1937. Т. 1.

Тихомиров М. Н. Россия в XVI столетии. М., 1962.

Преображенский А. А. Урал и Западная Сибирь в конце XVI – начале XVIII веков. М., 1972.

Скрынников Р. Г. Сибирская экспедиция Ермака. Новосиб., 1982.
Трепавлов В. В., Беляков А. В. Сибирские царевичи в истории России. — СПб.: Издательство Олега Абышко, 2018. — 496 с. — ISBN 978-5-9500352-6-5.
Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 97–111. — ISBN 978-5-98245-048-7.
Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 112–117. — ISBN 978-5-98245-048-7.
Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1. — С. 194–201, 222–236, 239–266, 278–300.
Скрынников Р. Г. Борис Годунов // М., Издательство "АСТ", 2003 г. ISBN 5-17-010892-3
Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150,000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.
Соловцов. Кто был Кучум // Восточное обозрение. 1882. № 39–40.
Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 131–135, 168–182. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.
Худяков Ю. Хан Кучум и его воины // Родина : журнал. — М., 2000. — № 5. Архивировано из оригинала 26 января 2013 года.

Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России : сборник. — Екатеринбург: Кафедра истории России ист. фак-та УрГУ, 2001. — Вып. 4. — С. 21–35.

Шпаков В. Как погиб Сибирский хан Кучум (история) // Экспресс-К : газета. — Астана, 19 марта 2010. — № 48 (16920).
Рудаков В. Е. Кучум // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
Карамзин Н. М.. История государства Российского. т. IX.

İncəsənətdə

Ермак (bədii film) — Küçüm xanın rolunu türkmən aktyoru Xocadurdı Narliyev oynayıb.

Həmçinin bax

[1] Şəcərə-i Türk, I, 177

[A-2] 1 2 3 Измайлов, Искандер Лерунович. Tatarica. https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kuchum

[3] Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia : [англ.]. — Rutgers University Press, 1970. — P. 521. — "ishim-khan married.". — ISBN 9780813513041

[4] Maksimov, Konstantin Nikolaevich. Kalmykia in Russia's Past and Present National Policies and Administrative System : [англ.]. — Central European University Press, 2008. — P. 2. — ISBN 9789639776173

[1]

[2]

[3]

[4]