Kitabüt-Təbəqat (ərəb. كتاب الطبقات) və ya Təbəqat Xəlifə ibn Xəyyat (ərəb. طبقات خليفة بن خياط) — Xəlifə ibn Xəyyat tərəfindən qələmə alınmış erkən İslam tarixi və bioqrafiya ilə bağlı əsər.[1] "Kitabüt-Təbəqat" dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim təbəqat kitablarından biridir.
| Kitabüt-Təbəqat | |
|---|---|
| ərəb. طبقات خليفة بن خياط | |
| Müəllif | Xəlifə ibn Xəyyat |
| Mövzu | bioqrafiya, tarix |
| Orijinalın dili | ərəb dili |
Digər adı "Təbəqatür-rüvət"dir. Əsərdə səhabədən, tabiindən və təbəut-tabiindən olmaqla 3358 ravinin (3229-u kişi, 129-u qadın) bioqrafiyasına yer verilmişdir. Əsərdə bəzi şəxslər haqda olan tərcümeyi-hallar təkrarlanmışdır: Əbu Ubeydə ibn Cərrahın bioqrafiyası iki, Zübeyr ibn Əvvam üç, Abdullah ibn Əbül-Cəda dörd, Əmmar ibn Yasir beş ayrı yerdə təkrar qeyd edilmişdir. Bu da səhabələrin Mədinə xaricdəki fəaliyyətlərini göstərməsi baxımından mühüm hesab edilir. Müəllif əsərini nəsəb, təbəqə və şəhər əsasında təsnif etmişdir. Əsərdə əvvəl Mədinədən başlanılmış, ardınca növbə ilə Kufə, Bəsrə, yenidən Mədinə, Məkkə, Taif, Yəmən, Yəmamə, Misir, Məğrib-Əndəlüs, Şəmat (Suriya), Əvasim, əl-Cəzirə, Mosul, Xorasan, Rey, Mədain, Vasit, Bağdad şəhərlərindəki ravilərdən bəhs edilmişdir. Kitabın sonunda isə hədis əzbərləyən qadın səhabələrə yer verilmişdir. Xəlifə ibn Xəyyat, müasiri olan İbn Sədin "Kitabüt-Təbəqatil-kəbir" adlı əsərindəki üslubub əksinə səhabələri təbəqələrə ayırmamış, xəlifə Ömərin divan təşkilatında etdiyi kimi Məhəmməd peyğəmbərin qohumu Haşimoğullarından başlayaraq əvvəlcə Qureyşin qol və bu qrupların mevalilərini, sonra ənsar və digər ərəb tayfalarını ənsab alimlərinin qəbul etdiyi prinsiplərə əsasən sıralamışdır. Uşaq səhabələr, tabiin və təbəut-tabiin nəsillərini isə, öncə əşəreyi-mübəşşirə ilə görüşənlər də daxil olmaqla, müxtəlif təbəqələrə bölərək təsnif etmişdir (Mədinəni 9, Kufəni 11, Bəsrəni 12 və s.).
"Kitabüt-Təbəqat", Musa ibn Zəkəriyya ət-Tüstəri və Bəqi ibn Məhləd vasitəsilə ayrı-ayrılıqda rəvayət olunmuş, lakin dövrümüzə yalnız Musa ibn Zəkəriyyanın[2] rəvayəti çatmışdır. Xəlifə əsərin əvvəlində faydalandığı alimlərin adlarını qeyd etmiş, əsərin içində isə demək olar ki, heç bir isnad verməmişdir. Lakin mübahisəli mövzularda rəvayət məsuliyyətini üzərinə götürmək istəmədiyi yerlərdə nadir hallarda isnad göstərmişdir. Xüsusilə nəsəb mövzusunda Əbül-Yəqzan Süheym ibn Həfs əl-Hüzəli və Hişam ibn Məhəmməd əl-Kəlbidən faydalanmış, həmçinin tarix, ənsab və əxbərlə bağlı məlumatları İbn İshaq, Əbu Ubeydə Məmər ibn Müsənna, Vəqidi və Əli ibn Məhəmməd əl-Mədainidən almışdır.[3]
Xəlifə ibn Xəyyat əsərinə Məhəmməd peyğəmbərin anası və atasının nəsəbi ilə başlamış, daha sonra qısa şəkildə Ədnanilər və Qəhtanilərə toxunmuşdur. Xəlifə İbn Sədin qeyd etdiyi Həmədan, Qum, Ənbar, Bəhreyn, Suğur, Eylə şəhərlərinə əsərində yer verməmiş, əvəzində onun qeyd etmədiyi Mosul və Məğribə geniş yer ayırmışdır.[4]
"Kitabüt-Təbəqat"dan, başda "ət-Tarixul-kəbir"ində Buxari olmaqla bir çox müəllif rəvayətlərdə istifadə etmişdir. Əsəri rəvayət edənlərdən Bəqi ibn Məhləd bu kitabı Əndəlüsə apararaq tanıtmışdır. Əlyazma nüsxəsi Dəməşqin Zahiriyyə kitabxanasında saxlanılan əsər (ümumi, № 1248; hədis, № 544) Əkrəm Ziya əl-Öməri (Bağdad: 1967; Ər-Riyad: 1982) və Süheyl Zəkkar[2] (I–II, Dəməşq: 1966–1967) tərəfindən nəşr edilmişdir.[3]
- ↑ Zəhəbi. Siyəru Aləmin-Nubəla (ərəb). XI. 479. 6 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2026.
- 1 2 "كتاب الطبقات - لخليفة بن خياط". المكتبة الشاملة. 31 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2026.
- 1 2 Fayda, Mustafa. "Halife b. Hayyat". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1997. Archived from the original on 26 fevral 2026. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2026.
- ↑ İbn Xəyyat, Xəlifə. Kitabüt-Təbəqat (ərəb). I, II. Dəməşq: naşir: Süheyl Zəkkar. 1966–1967.