Konya şahzadələri döyüşü

Şahzadə Bayazid böyük qardaşı Şahzadə Səlimi bəyənməzdi. Qardaşı Səlimin spirtli içkiyə olan düşgünlüyünə görə özünü taxtın dəyişməz varisi hesab edən Şahzadə Bayazid işi daha da tezləşdirmək üçün ordu qurmuşdur.

Sultan, Şahzadə Bəyazidin qoşun yığdığını öyrənənincə üçüncü vəziri Pərtəv Paşanı ona məsləhət vermək üçün göndərmişdi. Eyni yolla da, ikinci vəzir olan Sokollu Mehmed Paşa, II Səlimə məsləhət vermək üçün göndərilmişdi. II Səlim müşaviri Sokollu Mehmed Paşanın məsləhətinə qulaq asaraq, geri çəkilmişdir. Lakin, sərt xasiyyətli Şahzadə Bəyazid Pertev Paşanı əyalətdən qovmuşdur. Bundan əlavə, atasına yazdığı təhdid dolu məktublarına görə "Üsyankar şahzadə" kimi də tanınmağa başlanmışdır.^[1]

Oğluna qəzəblənən I Süleyman, II Səlimi taxt naminə aparılan mübarizədə dəstəkləməyə başlamışdır. Bu vəziyyətə cavab olaraq Şahzadə Bəyazid atasına məktubunda yazırdı: "Tələblərim sənə məlumdur; Allaha and olsun ki, əgər onları yerinə yetirməssən, Amasyada qalmayacağam... Sultan heç yalan danışarmı?"^[2][3]

Şahzadə Bəyazidin məktubda yazdıqlarından sonra I Süleyman böyük oğlu II Səlimə ordu yığmağa icazə vermiş və sonradan Sokollu Mehmed Paşanı 20000 yeniçəri qüvvəsi ilə Konyaya göndərmişdi. Digər tərəfdən, Bəyazid Adana valisi ilə müqavilə bağlayaraq 5000-10000 nəfərlik nizami hərbi qüvvə yığmış, qalan qüvvələrini isə dağlardakı quldurlardan, şəhərlərdəki insanlardan və ya kəndlilərdən yığmışdır.^[4][1]

Döyüşdən əvvəl Amasya əyalətinə göndərilən Şahzadə Bəyazid bunu özünə təhqir hesab etmiş və atası I Süleymanın gözündən düşdüyünün əlaməti kimi qəbul etmişdir. Amasyaya getmək əvəzinə, o, Kütahyada muzdlu əsgər yığmağa başlamışdı.^[3] O, müharibəsinin atası ilə deyil, qardaşı Şahzadə Səlimlə olduğunu da daim vurğulamışdır. Sultan Süleyman, Şahzadə Bəyazidin qoşun yığdığı xəbərini alan kimi, Sokullu Mehmed Paşanı və Səmiz Əli Paşanı şahzadələrə məsləhətçi kimi göndərmişdir. Atasının xəbərdarlıqlarından sonra o, Amasya əyalətinə geri dönsə də, orada da qoşun yığmağa davam etmişdir. Döyüşdən əvvəl Anadolu bəylərbəyi Cənabi Əhməd Paşa, Qaraman bəylərbəyi Solak Əhməd Paşa və Adana bəylərbəyi Piri Paşadan dəstək istəmişdir. Paşalar Şahzadə Bəyazidə 20000 əsgər göndərmək sözünü verdilər. Sultan Süleyman Şahzadə Bəyazidin sancağından ayrılıb, Şahzadə Səlimə qarşı Konyaya doğru yürüş etdiyini eşidəndə onu üsyançı elan etmiş və onun haqqında ölüm hökmü vermişdir. O, həmçinin Şahzadə Səlimi dəstəkləməsi üçün Sokullu Mehmed Paşanı Konyaya göndərmişdir.

Döyüş 30 may 1559-cu ildə Konya düzənliyində başlamışdı. Hər iki ordunun sayının təxminən bərabər olduğu təxmin edilirdi. Döyüşün ilk günündə Şahzadə Bəyazidin əsgərləri çox yaxşı döyüşsələr də, Şahzadə Bəyazidə dəstək vəd edən paşalar Səlimin tərəfinə keçdilər. Paşalar Səlimin tərəfinə keçdiyindən Səlimin ordusunun sayı artaraq 50000-ə çatmışdı. Digər tərəfdən, Bəyazidin ordusunda isə ən çoxu 30000 əsgər var idi.

Birinci gün Səlimin ordusundakı yeniçərilər döyüşmək istəmirdilər. Buna görə Səlimin ordusunun ikinci qanadı dağıdılmışdı. İlk gün təxminən 8000 əsgər ölmüşdü. İkinci gün Bəyazidin ordusu geri çəkilmiş və dağılmışdı. Beləliklə, II Səlim döyüşdə qalib gələrək, qardaşını məğlub etmişdir. Bu vaxt Ərzuruma qaçan Şahzadə Bəyazid Səfəvi dövlətinə sığınır. Sonra Qəzvində həbs edilən Şahzadə Bəyazid oğulları ilə birlikdə boğularaq öldürülmüşdü.

Şahzadə Bayazidin ölümündən sonra xalqın reaksiya olduqca sərt olmuşdur. Qəzvində edam edilən Şahzadə Bayazidin cəsədini daşıyan əsgərlər Sivasdan keçərkən əhalinin qəzəbinə tuş gəlmişdilər . Belə ki, əhali əsgərləri daşqalaq etmişdi.^[5][6] Əsgərlər şahzadənin cansız bədənini Sivasda qoyaraq qaçmağa məcbur olurlar. Sonra yerli əhali Şahzadə Bayazid və dörd oğlunun cəsədlərini Məlik-i Əcəm türbəsində dəfn edir.^[6][5]

Şəhzadə Bəyazid üsyanı yeni hərbi və inzibati dəyişikliklərin tətbiqinə və sancaqların yalnız ən yüksək rütbəli şəhzadələrə verilməsinə səbəb olmuşdur.^[6]

• Шараф-хан Бидлиси. Шараф-наме. М.: Наука. пер. Васильева, Евгения Ильинична. 1976.
• Lamb, Harold. Suleiman the Magnificent. Sultan of the East. N.Y.: Doubleday and Сompany. INC. 1951.
• Peirce, Leslie P. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford University Press. 1993. ISBN 01-950-8677-5.
• Baltacı, Cahit. Hürrem Sultan (PDF) // TDV İslâm Ansiklopedisi . 18 (türk). Istanbul: ürkiye Diyanet Vakfı. 1998. 498—500.
• Emecen, Feridun. Selim II (PDF) // TDV İslâm Ansiklopedisi . 36 (türk). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 2009. 414—418.
• Kaya, Şahin. Peerless Among Princes: The Life and Times of Sultan Süleyman. N. Y.: Oxford University Press. 2023. ISBN 9780197531631, 0197531636.
• Özkaya, Ahmet Sefa. Kanuni'nin Kadınlarından Gülfem Hatun'un Ölüm Sebebi Anlatısına Reddiye ve Yeni Bir Teori // 3rd International Congress on Ottoman Studies (Abstract Book). 2023. 352.
• Turan, Şerafettin. Bayezid, Şehzade (PDF) // TDV İslâm Ansiklopedisi . 5 (türk). Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 1992. 230—231.