Müsənnəf Əbdürrəzzaq

Herld Matski əsərin hicri 144–153-cü (761–770) illər arasında yazıldığı iddia etmişdir.^[1] Lakin bu iddianı sübata yetirəcək dəqiq məlumat yoxdur. Əhməd ibn Hənbəl ilə Yəhya ibn Məin Əbdürrəzzaq əs-Sənanidən hədis öyrənmək üçün hicri 200-cü (815–816) ildən əvvəl Yəmənə getmişdilər.^[2] Bu fakt əsərin bu tarixdən əvvəl yazıldığını güman etməyə əsas verir.

Əsər tədvin dövrünün bəzi xüsusiyyətlərini özündə ehtiva edir. Başda "Kütubi-Sittə" olmaqla, bir çox hədis məcmuəsində bu əsərdən iktisab edilən rəvayətlər vardır. Əsərin hədis kitabları arasındakı mövqeyi haqqındakı İbn Həzm ilə Şah Vəliyyullah əd-Dəhləvinin dəyərləndirmələri olduqca mühümdür.^[3][4] İbn Həzm mərfu, məvkuf və məqtu hədisləri birlikdə ehtiva edən kitabları dəyərləndirərkən "əl-Müsənnəf"i birinci yerdə, "Muvatta"dan əvvəl qeyd etmişdir. Dəhləvi isə "əl-Müsənnəf"i üçüncü təbəqədən olan hədis kitabları arasında qeyd etmişdir. Bu əsər, mühüm və fiqhi məzhəblərin təşəkkül dövründən əvvəlki tədqiqatları özündə ehtiva etdiyi halda elm düny8ası tərəfindən lazimi diqqəti görməmişdir. Bunun da səbəbi müəllifə yönləndirilən əsassız şiəlik ittihamları olmuşdur.^[5]

Əsər otuz bir bölmədən (kitabdan) ibarətdir. On beşinci bölmə olan "Kitabu Əhlil-kitab" ilə sonuncu bölmə olan "Kitabu Əhlil-kitabeyn" arasında mühüm oxşarlıqlar mövcuddur. Buna görə, bunların eyni bölmənin fərqli rəvayətləri olduğu irəli sürülmüşdür. Lakin həm məzmun, həm də rəvayət texnikası baxımından fərqli olmaları bu iddiaları əsaslandırmır. Bundan əlavə, on dördüncü bölmə kimi göstərilən "Kitabül-Məğazi", əz-Zöhrinin "Məğazi" əsərinin Məmər ibn Rəşid tərəfindən rəvayət edilən nüsxəsi olduğu təəssüratını yaradır və həm tərtib, həm də rəvayət üslubu baxımından "əl-Müsənnəf"in digər bölmələrinə bənzəmir.

Əsərin birinci nəşrinə görə (Beyrut 1971–1975), "əl-Müsənnəf"də 2133 bab və 19418 hədis (Məmər ibn Rəşidin "əl-Cəmi"si ilə birlikdə 21033) mövcuddur. Əsərdə həmçinin Həmmam ibn Münəbbihin "əs-Səhifə"sindən 32 hədis vardır.^[6]

Həbibür-Rəhman əl-Əzəmi əsərin Murad Molla kitabxanasındakı nüsxəsini Millət (Feyzullah Əfəndi), Zahiriyyə və Dəməşq İslam kitabxanalarındakı nüsxələri ilə müqayisə edərək nəşr etmişdir (I–XI, Beyrut, 1971–1975). Bu nəşrin X cildinin 379–468-ci, XI cildinin isə 3–471-ci səhifələri arasında Məmər ibn Rəşidin "əl-Cəmi"isinə yer verilmişdir. Əsər 1983-cü ildə bəzi dəyişikliklərlə ikinci dəfə çap edilmişdir. Məktəbül-İslami tərəfindən "Fəhərisu Müsənnəfi-Əbdirrəzzaq və Kitabil-Cəmi" adlı bir fihrist (Beyrut, h.q. 1407), Ümmü Abdullah bint Məhrus əl-Əsəli tərəfindən isə İbn Əbu Şeybənin "əl-Müsənnəf"i ilə birlikdə başqa bir fihrist (I–II, Riyad, 1987) nəşr olunmuşdur.^[5]

• Sünni kitablarının siyahısı

1. ↑ Motzki, Harald. "The Musannaf of Abd al-Razzāk al-San'ānī as a Source of Authentic Ahadith of the First Century A.H.". Journal of Near Eastern Studies. L. 1991: 1–21.
2. ↑ Mizzi. Təhzibül-Kəmal (ərəb). XVIII. Beyrut. 1982–1992. 58.
3. ↑ Süyuti. Tədribür-Ravi (ərəb). I. Beyrut. 1979. 110–111.
4. ↑ Dəhləvi. Höccətül-Bəliğə (ərəb). I. Beyrut. 1995. 247–252.
5. ↑ ^{1 2} Tokpınar, Mirza. "el-Musannef". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2020. 5 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2026.
6. ↑ Sənani. əl-Müsənnəf (ərəb). Beyrut. 1970–1972.