Seyyid Məhəmməd Mehdi ibn Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi (ərəb. محمد المهدي السنوسي; 1844[1] və ya 1884[2], Əl-Bayda və ya Kirenaika[2] – 1 iyun 1902 və ya 2 iyun 1902[2]) — Sənusi təriqətin şeyxi, Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin oğlu.
| Məhəmməd Mehdi əs-Sənusi | |
|---|---|
| ərəb. محمد المهدي السنوسي | |
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1844[1] və ya 1884[2] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1 iyun 1902 (17–58 yaşında) və ya 2 iyun 1902[2] (17–58 yaşında) |
| Vətəndaşlığı | |
| Uşaqları | |
| Atası | Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Sənusi təriqətinin şeyxi Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin oğludur. Benqazi ilə Dərnə arasındakı Məssə bölgəsində doğulmuşdur. Anasının adı Fatimədir. Uşaqlıq illərini Dərnə ətrafında dindar ailələr və bədəvi ərəblər arasında keçirmiş, ilk dini təhsilini Sənusi alimlərindən almışdır.
Atasının 1859-cu ildə vəfatından sonra cəmi 16 yaşında Sənusi təriqətinin ikinci şeyxi olmuşdur.[3] Qardaşı Məhəmməd Şərif ilə 1896-cı ilə qədər bütün dini, ictimai və siyasi məsələlərdə birlikdə hərəkət etmiş, bu əməkdaşlıq Sənusi hərəkatının güclənməsində mühüm rol oynamışdır.
Məhəmməd Mehdi Sənusi təriqətini Böyük Səhraya və Bələdüs-Sudan bölgələrinə yaymışdır. Benqazi-Veday ticarət yolu boyunca açılan zaviyələr həm dini təlim mərkəzi, həm də sosial-iqtisadi həyatın təşkili üçün baza rolunu oynamışdır. Bu zaviyələrdə İslam təbliği ilə yanaşı, əkinçilik, sənətkarlıq və ticarət öyrədilir, azad edilən qullar cəmiyyətə inteqrasiya olunurdu.
Sonralar İtaliya müstəmləkəçiliyinə qarşı Liviyanın simvolik müqavimət liderinə çevrilən Ömər Muxtar, gənclik illərində Məhəmməd Mehdi əs-Sənusinin ətrafında olmuş, onunla birlikdə Cağbubdan Kufraya edilən səfərdə iştirak etmiş və Sənusi zaviyələrində dini-əxlaqi və təşkilati təhsil almışdır. Ömər Muxtarın sonrakı mübarizə strategiyası, xalqla münasibəti və intizamlı təşkilatlanması məhz bu Sənusi məktəbinin təsiri ilə formalaşmışdır.
Məhəmməd Mehdi Osmanlı sultanları Sultan Əbdüləziz və II Əbdülhəmid[4] tərəfindən verilən fərmanlarla tanınmış, Osmanlı dövlətinə sədaqətini qorumuşdur. Xarici dövlətlərin, xüsusilə İtaliya və digər Avropa güclərinin yaxınlaşma cəhdlərini rədd etmiş, zaviyələrin Osmanlı hakimiyyətinə sadiq qalmasını tövsiyə etmişdir.
Dövrün böyük siyasi gücləri ilə məsafəli siyasət yürütmüşdür. Osmanlı-Rus müharibəsi, Urabi Paşa hərəkatı və Sudan Mehdisi ilə ittifaq təkliflərinə qoşulmamış, Sənusi hərəkatını müstəqil və intizamlı xətt üzərində saxlamışdır.
Böyük Səhrada artan fransız işğalına qarşı Sənusi-Osmanlı əməkdaşlığı çərçivəsində uzunmüddətli müqavimət təşkil edilmişdir. Bu mübarizə, Məhəmməd Mehdinin vəfatından sonra yeğəni Əhməd Şərif tərəfindən, XX əsrin əvvəllərində isə Ömər Muxtar kimi liderlər vasitəsilə Liviyada davam etdirilmişdir.
Məhəmməd Mehdi əs-Sənusi 2 iyun 1902-ci ildə Qaruda vəfat etmişdir.[3] Ondan sonra Sənusi hərəkatı həm dini, həm də siyasi baxımdan təsirini qorumuş, bu xətt Liviyanın müstəqillik mübarizəsində Ömər Muxtar və daha sonra I İdris vasitəsilə tarixdə davam etmişdir.[5]
- ↑ 1 2 Muḥammad al-Mahdī Sanūsī // Faceted Application of Subject Terminology.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 https://islamansiklopedisi.org.tr/senusi-muhammed-mehdi.
- ↑ 1 2 Kuzey Afrika’da Senûsiyye Tarikatı Zâviyeleri ve İlme Hizmetleri (XIX. Yüzyıl) (türk). 8–10.
- ↑ Özköse, Kadir. OSMANLI Devleti ile Senusiyye Tarikatı Arasındakı ilişkiler (türk). 23.
- ↑ Kavas, Ahmet. "Senusi, Muhammed Mehdi". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 19 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2026.