Mollavazlı

Mollavazlı kəndinin təxminən 600–650 illik tarixi vardır. Kənd əhalisi ilkin olaraq Gəncənin Mollavaizli kəndindən bu əraziyə köç etmişdir. Köçün əsas səbəbi burada qışlaq kimi mal–qaranın saxlanılması olmuşdur. Zaman keçdikcə əhali torpaq əkib–becərmiş, evlər tikmiş və burada daimi məskunlaşaraq Mollavazlı kəndinin bünövrəsini qoymuşdur.

Qədim dövrlərdə bu ərazilərdə Muğan adlı dövlət mövcud olmuşdur. Həmin dövlətin sərhədləri qərbdən Qarabağa, şərqdən isə Xəzər dənizinə qədər uzanmışdır. 1978-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu Mollavazlı kəndi ərazisində arxeoloji qazıntılar aparmış və eramızdan əvvəlki dövrlərə aid müxtəlif maddi–mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Qazıntılar zamanı həmçinin qədim və orta əsrlərə aid sikkələr tapılmışdır.

IX–X əsrlərdə bu ərazilərdə ərəb səyyahları Müqəddəsi, Xordadbeh və Yaqut Həməvi olmuşlar. Onlar öz qeydlərində əhalinin əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olduğunu, insanların isə qonaqpərvər, hörmətcil və zəhmətkeş olduqlarını qeyd etmişlər. Həmin dövlətin mərkəzində Mövliyar adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Bu gün kəndin əkin sahələri “Mövliyar torpağı”, qəbiristanlığı isə “Mövliyar” adlanır. Qədim Təbriz–Dərbənd ticarət yolu da məhz bu qəbiristanlığın yanından keçmişdir. Qəbiristanlıqda yerləşən bir baş daşında “Məşədi Tamam Nadir qızı (1747–1859), Təbrizli” sözləri həkk olunmuşdur.

Muğan bölgəsində kənd camaatı ata və böyük qardaşlarına “lələ” deyə müraciət edir. Bu müraciət forması Gəncə əhalisi arasında da geniş yayılmışdır. 1813-cü ildə Şirvan əyalətinin Muğan mahalında aparılan siyahıyaalma zamanı Muğanda 19 kənd qeydə alınmış, həmin kəndlərdən biri də Mollavazlı olmuşdur.

Keçmişdə Araz çayı Mollavazlı kəndinin çöl sahəsindən keçmiş və bu ərazi “Ayrankəsən” adlandırılmışdır. Naxçıvanın Arpaçay bölgəsindən olan maldarlar burada mal–qara və qoyun–keçi sürüləri saxlayırmışlar. Rəvayətə görə, mart ayında Araz çayı daşaraq sel gətirmiş və bütün sürünü aparmışdır. Həmin sel zamanı varlı bir kişinin nişanlı qızı Sara da suda boğulmuşdur. Xalq arasında məşhur olan “Apardı sellər Saranı” mahnısının da bu hadisə ilə bağlı yarandığı söylənilir. Sel hər şeyi apardığından insanların içməyə ayranı belə qalmamış və bu səbəbdən həmin yer “Ayrankəsən” adlandırılmışdır.

Mənbələrə əsasən ehtimal olunur ki, bu torpaqlar XII əsrdə Atabəylər dövründə Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvan tərəfindən yaxın xidmətçilərinə hədiyyə edilmişdir. Torpaq sahibinin ilkin dövrlərdə əraziləri becərmək məqsədilə Gəncə və ətraf bölgələrdən işçi qüvvəsi göndərdiyi güman olunur. Zamanla bu ərazi yaşayış məskəni kimi formalaşmış və nəticədə indiki müasir Mollavazlı kəndi yaranmışdır.