Mustafa Kamal Atatürk 1937-ci ildə səhhətinin pisləşməsindən sonra 10 noyabr 1938-ci ildə vəfat etdi. Ölümündən sonra 21 noyabr 1938-ci ildə müvəqqəti olaraq Ankara Etnoqrafiya Muzeyində saxlanılan nəşi 10 noyabr 1953-cü ildə onun üçün tikilmiş məqbərəyə Anıtqəbirə köçürüldü.
| Mustafa Kamal Atatürkün vəfatı və dəfn mərasimi | |
|---|---|
| Əsas hadisə: Mustafa Kamal Atatürkün vəfatı və dəfn mərasimi | |
 Vakit qəzetinin 10 noyabr 1938-ci il tarixli ana səhifəsi | |
| Tarix | 10 noyabr 1938 |
| Saat | 09:05 |
| Yeri | |
| Qurbanlar | |
| Dəfn mərasimi |
21 noyabr 1938 Ankara Etnoqrafiya Muzeyində müvəqqəti məzara qoyulması 10 noyabr 1953 Anıtqəbirə nəqli |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
1938-ci ilin əvvəllərində Mustafa Kamal Atatürk iştahsızlıq və halsızlıq hiss etməyə başladı. Bədəninin müxtəlif yerlərində qaşınma hiss edən Mustafa Kamalın burnundan qanaxmanın qarşısını almaq çətinləşmişdi. Bu qaşınmanın Çankaya köşkündəki qarışqalardan qaynaqlandığı irəli sürüldü və saray dezinfeksiya edildi. Atatürk həmçinin xüsusi müalicə kursu üçün Yalovaya Termala da göndərildi. 22 yanvar 1938-ci ildə Termal oteldə Atatürkü müayinə edən həkim Nihad Rəşad Bəlgər qaraciyər xəstəliyindən şübhələndi və ona sirroz diaqnozu qoydu. Rəşad Bəlgərin ciddi pəhriz tövsiyəsini verdi. Atatürkün müalicəsi bir müddət Termal oteldə davam etdi, lakin bütün həkimlərin etirazlarına baxmayaraq o, 1 fevral 1938-ci ildə müalicəsini yarımçıq qoyaraq Bursaya yola düşdü.[1]
Atatürkün sağlamlığı hökuməti narahat etdiyindən Baş nazir Cəlal Bayar Avropadan iki həkimin gətirməsini təklif etdi. Atatürk, o zaman Hatay məsələsi səbəbindən xəstəliyinin ictimailəşdirilməsini istəmədiyindən, bu məsələdən imtina etdi, lakin türk həkimləri tərəfindən hərtərəfli müayinədən keçməyə razı oldu. 6 mart 1938-ci ildə Çankaya köşkündə beş həkim Atatürkü müayinə etdi və ona yenə sirroz diaqnozu qoyuldu. Həkimlər ondan spirtli içki qəbul etməkdən tamamilə imtina etməyi və gərgin iş qrafikini azaltmasını istədilər. Atatürk həkimlərin təklifini qəbul etdi. Bu müayinədən bir müddət sonra, Baş nazir Cəlal Bayarın tövsiyəsi ilə Milli Tibb Akademiyasından Noel Fissinger Ankaraya dəvət edildi.[2] Noel Fiessingerin diaqnoz və müalicə üsulu da digər həkimlərinki ilə üst-üstə düşürdü. İlkin diaqnozdan sonra Fissinger Atatürkə: "Əfəndim, siz böyük döyüşlərdə qalib gələ bilərsiniz, amma bu məsələdə xəstə sizsiniz, mən isə sizin komandirinizəm; xahiş edirəm bunu unutmayın". Fransız həkimin sözlərindən, məsləhətlərindən və davranışlarından məmnun qalan Atatürk həkimin tövsiyələrinə ciddi şəkildə əməl etdi.
Atatürkün xəstəliyi, xüsusən də Avropadan həkimlərin gətirilməsi bütün dünyada geniş əks-səda doğurdu. Ölmək üzərə olması və siyasi irsini kimin miras alacağı ilə bağlı xəbərləri eşidən Atatürk, dünyaya sağlam olduğunu göstərmək üçün 19 may 1938-ci ildə (Samsuna gəlişinin 19-cu ildönümündə) Ankara stadionunda ictimaiyyət qarşısına çıxdı. Bu, onun Ankaralılarr qarşısında son çıxışı oldu. Şənliklər möhtəşəm keçdi və həmin günün xatirəsinə Ankara stadionunun adı dəyişdirilərək 19 May stadionu adlandırıldı.[3]
Elə həmin gün, mərasimdən sonra Atatürk Hatay məsələsi ilə bağlı Mərsinə yola düşdü və daha sonra Adanaya getdi. O, hərbi paradlar vasitəsilə ordunun başında olduğunu nümayiş etdirdi. Bu paradların xarici mətbuatda onun xəstəliyi və "ölümü" ilə bağlı xəbərlər kəsilməsində rolu böyük oldu. Lakin bu səfər Atatürkün xəstəliyini xeyli pisləşdirmişdi. 26 may 1938-ci ildə Atatürk sonuncu dəfə Ankaradan İstanbula səfər etdi.
1 iyun 1938-ci ildə İstanbulda Savarona yaxtasına minən Atatürk 25 iyul 1938-ci ilə qədər orada qaldı. Daha sonra istilər səbəbindən Dolmabağça sarayına qayıtdı.
5 sentyabr 1938-ci ildə Atatürk vəsiyyətini yazaraq,[4][5] bütün əmlakını müəyyən şərtlər daxilində sədri olduğu Cümhuriyyət Xalq Partiyasına buraxdı. O, bacısına, övladlığa götürdüyü uşaqlarına və İsmət İnönününün uşaqlarına maddi yardım göstərilməsini şərtləndirdi. O, həmçinin Türk Dil Qurumu və Türk Tarix Qurumuna müəyyən miqdarda yardım verilməsini də vəsiyyaətnaməsində qeyd etdirmişdi.[6]
6 sentyabr 1938-ci ildə fransız həkim Noel Fissinger üçüncü dəfə İstanbula gəldi.[7] Atatürkün qarnında yığılan maye xeyli artmışdı. Həmin gün Atatürkün qarnından altı litr maye çəkildu, lakin onun vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün on iki litr mayenin çıxarıldığı deyilirdi. 18 sentyabr 1938-ci ildə Baş nazir Cəlal Bayar Dolmabağça sarayına gələrək dörd illik iqtisadi planı təqdim etdi. Atatürk, Türkiyənin ölkə iqtisadiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən layihələri gerçəkləşdirmək üçün maksimum üç il müddətinə malik olduğunu bildirmiş, dünya müharibəsinin başlayacağını proqnozlaşdırmış və bu layihələrin mümkün qədər tez həyata keçirilməsini tələb etmişdir.[8]
Xəstəliyi getdikcə irəliləyən Atatürkün qarnına yenidən maye yığılmışdı. Suyun çəkilməsi oktyabr ayında təkrarlandı. Prosedurdan sonra o, 16 oktyabr 1938-ci il tarixində günortadan sonra komaya düşdü. Hökumət Atatürkün sağlamlığı barədə milləti məlumatlandırmaq üçün 17 oktyabr 1938-ci ildən etibarən Anadolu agentliyi vasitəsilə rəsmi elanlar dərc etməyə başladı. 21 oktyabrda komadan çıxan Atatürk istəyinə baxmayaraq, səhhətinə görə 29 oktyabr 1938-ci ildə Ankarada keçirilən Cümhuriyyətin on beşinci ildönümü şənliklərində iştirak edə bilmədi. Bayram münasibətilə Ankarada keçirilən mərasimlərdə Baş nazir Cəlal Bayar Atatürkün Türkiyə ordusuna ünvanladığı nitqini oxudu.[9] 29 oktyabr axşamı Ankaradan qayıdan Qülləli Hərbi Liseyinin şagirdləri Dolmabağça sarayının qarşısından keçərkən sevgilərini nümayiş etdirdilər. Atatürkün Türkiyə Böyük Millət Məclisinin beşinci müddətinin dördüncü qanunvericilik ili üçün açılış nitqini də 1 noyabr 1938-ci ildə Baş nazir Cəlal Bayar oxudu.[10]
.jpg)
.jpg)
Onun ölüm anında iştirak edənlərin sözlərinə görə:
Prezident Administrasiyasının rəhbəri Həsən Rza Soyaq:
Saat 18:00-dan sonra onun yanından ayrılıb gündəlik işlərimlə məşğul olmaq üçün ofisimə getdim; qısa müddət sonra (saat 18:55-də) halının pisləşdiyi haqqında telefon zəngi aldım. Təlaşla şəxsi otağıma qaçdım; Əli Qılınc yataq otağının yanındakı boşluqda dayanmışdı. Otağa daxil olduğumda Atatürkü bu vəziyyətdə gördüm: O, yatağının ortasında oturmuş, əlləri yanında qusmağa davam edərək mızıldanırdı: "Lənət olsun!"; ara-sıra xidmətçilərin tutduğu qaba laxtalanmış qan qusurdu.
Həmin anda gələn növbətçi həkim Abrevaya və professor doktor Nəşət Ömər İrdəlp ona bəzi iynələr vurur və eyni zamanda buz parçaları uddururdular; bir anda o, sağındakı masasının üstündəki saata baxdı; görünür, yaxşı görmədiyindən saatı məndən soruşdu:
"Saat neçədir?..." Cavabımda: "7:00 Əfəndim".
O, eyni sualı bir neçə dəfə təkrarladı və mən eyni cavabı verdim. Bir az keçdikdən sonra onu yatağına uzatdıq; yanına yaxınlaşıb soruşdum:
"İndi özünüzü bir az da daha rahat hiss edirsiniz, elə deyilmi?"
"Bəli!" dedi.
Nəşət Ömər İrdəlp on yaxınlaşıb "Dilinizi çıxara bilərsinizmi, Əfəndim?” deyə soruşdu.''
Dilini yarıya qədər çıxardı, həkim yenidən səsləndi: "Xahiş edirəm, bir az daha uzadın!..." Mənası yoxdur! Artıq nə deyildiyini başa düşmürdü; dilini uzatmaq əvəzinə, geri çəkdi; başını bir az sağa çevirərək həkim İrdəlpə diqqətlə baxdı və "Və əleykum salam" dedi; bu, onun son sözü oldu və düz 30 saat sonra komaya düşdü.[11]
Koma vəziyyəti 9 noyabr gecəsi və gündüz boyu davam etdi. Atatürk 10 noyabr 1938-ci il, cümə axşamı günü, saat 9:05-də İstanbuldakı Dolmabağça sarayında vəfat etdi.[12]
| Saat | Dəqiqə | Dərəcəsi | Nəbzi | Qan təzyiqi | Dəztəmaz Qeydlər |
|---|---|---|---|---|---|
| 00 | 05 | Kataterlə idrar alındı | |||
| 01 | 30 | 132 | 32 | ||
| 02 | 00 | 36,8 | 130 | 32 | Yarım balon oksigen verildi |
| 02 | 45 | 1 ml kamfora yağı | |||
| 03 | 30 | 135 | 38 | ||
| 03 | 30 | 37 | Fasilə ilə oksigen | ||
| 04 | 30 | 38 qoltuq altı | 37 | Fasilə ilə oksigen | |
| 06 | 25 | 120 | 34 | Çok yumuşak teneffüs Çok yumuşak hırıltı | |
| 06 | 45 | 124 | 1 ml kamfora yağı | ||
| 07 | 00 | 124 | 32 | ||
| 07 | 45 | 37,7 | 126 | ||
| 08 | 05 | 1 ml kamfora yağı, 500 ml qlükoza serum | |||
| 08 | 25 | Verit dahilinde + 1/8 auabaine | |||
| 08 | 30 | 500 ml qlükoza serum | |||
| 09 | 00 | 130 | 34 | ||
| 09 | 05 | Vəfat etmişdir. Doktor Aqil Muxtar Doktor Nəşət Ömər İrdəlp Doktor Nihad Rəşad Bəlgər Doktor Abravaya Mərmərəli Doktor Mim Kamal Ökə |
Atatürkün ölümündən bir gün sonra toplanan Türkiyə Böyük Millət Məclisi, Atatürkün silahdaşı və 1937-ci ilə qədər Baş nazir olmuş, Cümhuriyyət Xalq Partiyasının Malatyadan millət vəkili olan İsmət İnönünü 348 millət vəkilinin səsi ilə yekdilliklə Türkiyə Respublikasının ikinci prezidenti seçdi.[13]
Öncə dini dəfn mərasiminin keçirilməsi planlaşdırılmırdı. Lakin bir neçə gün sarayda qalan bacısı Məqbulə Atadan, cənazə Ankaraya aparılmazdan öncə məsciddə dini dəfn mərasiminin keçirilməsində israr etdi. Daha sonra Dəyanət işləri başçısı Mehmet Rüfət Börəkçi onu məsciddən kənarda da İslam qaydalarına uyğun dəfn mərasiminin keçirilə biləcəyinə inandırdı.
Cənazə namazı ənənəvi olaraq 19 noyabr yerli vaxtla səhər saat 8:10-da İslam Araşdırmaları İnstitutunun müdiri Mehmet Şərafəddin Yaltkaya tərəfindən ərəb dilində deyil, türk dilində qılındı. Dini mərasim zamanı foto çəkilişə icazə verilmədi. Dəfn namazında iştirak edənlər arasında yaxın adamları, bəzi general və rəsmilər, saray işçiləri və on beş il Atatürklə birlikdə xidmət etmiş mayor Yaşar Okur da var idi.[14]
Atatürkün ölüm sənədini imzalayanlardan biri olan Mehmet Kamil Bərk, Atatürkün çənəsini ipək dəsmal, ayaq baş barmaqlarını isə sarğı ilə bağlamışdı. Mərasim təxirə salındığı üçün onun cəsədi Ankaradakı Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasından gələn patoloq Lütfi Aksu tərəfindən balzamlandı.
Atatürkün cənazəsi qoz ağacından hazırlanmış və sinklə örtülmüş tabuta qoyuldu. Bayraqla örtülmüş tabut 16 noyabrda sarayın qəbul zalında katafalkın üzərində idi.[15] Bruno Taut tərəfindən dizayn edilmiş katafalkın hər iki tərəfində Kamalizmin altı oxunu simvolizə edən üç hündür məşəl var idi.[16][17] Atatürkün cənazəsi 19 noyabra qədər bu katafalkın üzərində qaldı. On minlərlə insan Atatürkü son dəfə görmək üçün Dolmabağça sarayına axışırdı.[17] 17 noyabr 1938-ci ildə sarayda baş verən izdihamda 11 nəfər həlak oldu.[18] Həmin günlərdə mərasimlərdə növbətçi olan gənc hərbi tələbə Türkiyənin gələcəkdəki 7-ci prezidenti olacaq Kənan Əvrən müşahidələrini belə təsvir edirdi:
İstanbulda o böyük xilaskarın katafalkının önündən keçməyən bir nəfər belə yox idi ki, bir həftə davam etdi. Dəfn günü məktəbimizin çələngini silah arabasının qarşısında daşıyanlar arasında idim, ona görə də silah arabası keçərkən İstanbulun bütün cavanından tutmuş yaşlısına qədər insanların fəryadlarını öz gözlərimlə görmüşdüm. Əsas küçəyə aparan yollar, bütün binalar insanlarla dolu idi; yanğınsöndürən maşınlar izdihamın qarşısını almaq üçün onların üzərinə su çiləyirdi, lakin insanlar yenədə dağılmırdı. Hətta bəzi insanlar: "Suyu çiləyin! Məni öldürsəniz belə, getməyəcəyəm!"-deyə fəryad edirdilər. Karaköydən keçərkən bir qadın özünü üçüncü mərtəbənin pəncərəsindən atmaq istərkən, onu xilas etdilər. Bu necə sevgi idi, ya Rəbbi! Necə sədaqət idi! Hansı dövlət xadiminə bu cürə sevgi nəsib olub?[19]
Atatürkün cənazə namazı 19 noyabr 1938-ci ildə Dolmabağça sarayında qılındı. Nəşi həmin gün "Yavuz" kreyserində İzmitə, oradan isə həmin axşam saat 20:30-da Ankaraya aparıldı. Ertəsi gün (20 noyabr 1938-ci il), Prezident İsmət İnönü, Parlament sədri Əbdülxaliq Renda, Baş nazir Cəlal Bayar və nazirlər də daxil olmaqla dövlət rəsmiləri tərəfindən Ankarada qəbul edilən tabut,TBMM-nin qarşısında hazırlanmış katafalkın üzərinə qoyuldu. 21 noyabr 1938-ci ildə onun cənazəsi xarici ölkə nümayəndələrinin də qatıldığı dəfn mərasimində Ankara Etnoqrafiya Muzeyindəki müvəqqəti məzarda dəfn edildi.[20] Elə həmin axşam Prezident İsmət İnönü radioda çıxışı etdi.[21] Dörd ay Etnoqrafiya Muzeyində katafalkda qaldıqdan sonra Atatürkün nəşi nəhayət 31 mart 1939-cu ildə dəfn edildi.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Atatürkün məqbərəsi olan Anıtqəbirin tikintisinə 9 oktyabr 1944-cü ildə başlanılıb və 1 sentyabr 1953-cü ildə başa çatdırılıb. 10 noyabr 1953-cü ildə Atatürkün nəşi Ankara Etnoqrafiya Muzeyindən götürülərək Prezident Cəlal Bayarın qatıldığı mərasimlə Anıtqəbirə gətirildi.
PTT-nin tərəfindən ilk marka bloku Atatürkün ölümünün birinci ildönümünü qeyd etmək üçün buraxılmışdır.[22] 100 kuruş dəyərində olan bu marka blokunda Atatürkün frak paltoda portreti yer alıb. Ümumiyyətlə Türkiyə üçün bir çox pul vahidini buraxan İsveçrədəki Courvoisier mətbəəsində çap olunmuş 100000 marka bloku, Atatürkün ölümünün ilk ildönümü seriyasından 10 noyabra qədər satışa çıxarılmayan digər beş marka ilə birlikdə satışa çıxarılıb.
- ↑ Can Dündar, Sarı Zeybek, Milliyet gazetesi, 1994, s:43-53
- ↑ a.g.e., ss.63-72
- ↑ a.g.e., s.73
- ↑ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 20 Eylül 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 10 Kasım 2018.
- ↑ "Atatürk'ün Vasiyeti" (Türkçe). tekadamdevrimi.com. 23 Kasım 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Şubat 2015.
- ↑ Can Dündar a.g.e., s.103
- ↑ Can Dündar a.g.e., s.95
- ↑ a.g.e., s.113-120
- ↑ "Cumhuriyet'in 15. Yıldönümü'nde Atatürk'ün Orduya Son Mesajı" (Türkçe). tekadamdevrimi.com. 22 Aralık 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Şubat 2015.
- ↑ "Atatürk'ün TBMM Açış Konuşmaları" (Türkçe). tekadamdevrimi.com. 22 Aralık 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Şubat 2015.
- ↑ Soyak, Hasan Rıza. Atatürk'ten Hatıralar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 1973.
- ↑ a.g.e., s.154
- ↑ "Çankaya'nın bütün adamları (2)" (Türkçe). radikal.com.tr. 17 Şubat 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Şubat 2015.
- ↑ "Atatürk'ün cenaze namazı". Hürriyet (Türkçe). 10 Kasım 1998. 19 Temmuz 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Nisan 2011.
- ↑ "Atatürk'ün Öldüğü An Çekilen Fotoğrafı ve 15 Yıl Sonra Tabutununu Açıldığı O AN..." (Türkçe). 8 Ağustos 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 Nisan 2011.
- ↑ Nationalism in a global era: the persistence of nations. (#first_missing_last); (#first_missing_last); (#first_missing_last)
- ↑ 1 2 Anıtkabir'in Ötesi: Atatürk'ün Mezar Mimarisi. Koç Üniversitesi Yayınları. ISBN 9786055250485.
- ↑ "Atatürk'ün Cenaze Töreni: Yas ve Metanet" (PDF). Bahar 2011. 20 Eylül 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 Eylül 2019.
- ↑ Kenan Evren'in Anıları 1. 20 Mayıs 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 Ağustos 2021.
- ↑ "Ata'yı özlemle andık - Özel Dosyalar - Hürriyet" (Türkçe). dosyalar.hurriyet.com.tr. 10 Kasım 1998. 17 Şubat 2015 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Atatürk Günlüğü Kasım 21" (Türkçe). ataturktoday.com. 17 Şubat 2015 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Pulhan, Ali Nusret. Pulhan Türk pulları kataloğu. 1973. 27 Eylül 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 Şubat 2020.
- Akçiçek, Eren. Atatürk'ün Sağlığı, Hastalıkları ve Ölümü. İzmir: Güven Bilimsel Kitabevi. ISBN 9756240059.
- Arar, Asım. Son Günlerinde Atatürk. İstanbul: Selek Yayınları.
- Doğaner, Yasemin. "Millet Liderini Uğurluyor". Atatürk Dergisi. 2010: 45–64.
- Kutay, Cemal. Atatürk'ün Son Günleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
- Leventoğlu, Mazhar. Atatürk'ün Vasiyeti. İstanbul: Leventoğlu Yayınevi.
- "Atatürk'ün Cenaze Töreni: Yas ve Metanet" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü. 47: 487–520. Bahar 2011. doi:10.1501/Tite_0000000334. ISSN 1303-5290. İstifadə tarixi: 20 Eylül 2019.
- Sonyel, Salâhi R. "İngiliz belgelerinin ışığı altında Atatürk'ün son günleri". Belleten. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ekim 1971. 451–586.
- Atatürk'ün Sağlık Hayatı. İstanbul: Hürriyet Yayınları.
- Uzun, Hakan. "Liderine ağlayan bir ulus: Atatürk'ün Ankara'daki cenaze töreni" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü. Bahar 2009. 531–553. ISSN 1303-5290. 10 Kasım 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 Mart 2020.
- Ünaydın, Ruşen Eşref. "Atatürk'ün Hastalığı". Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1959.