Nikkolo da Tolentiononun qəbirüstü abidəsi

Əsər, 1432-ci ildə San-Romano döyüşü zamanı Florensiya Respublikasının ordusuna rəhbərlik etmiş kondotyerə həsr olunmuşdur və Santa-Mariya-del-Fiore kafedralının ictimai funksiyasını vurğulayan — görkəmli şəxslərə və Florensiyanın hərbi rəhbərlərinə ithaf edilən xatirə layihəsi çərçivəsində yaradılmışdır. Andrea del Kastanyoya sifariş edilən əsər kondotyerin ölümündən təxminən iyirmi il sonra icra olunmuşdur.

Əsər dəfələrlə bərpa edilmiş, ilk müdaxilələrdən biri Lorenzo di Kredi tərəfindən həyata keçirilmişdir. 1842-ci ildə əvvəl yerləşdiyi qarşı fasaddan (kontrofasaddan) ayrılaraq kətana köçürülmüş və Paolo Uççellonun oxşar freskasının yanında yerləşdirilmişdir.

Atlı abidə mərmər heykəli təqlid etmək məqsədilə monoxrom texnika ilə təsvir edilmişdir. Klassik üslubda işlənmiş sarkofaq formalı postament üzərində — aşağıdan baxış üçün dəqiqləşdirilmiş prspektivə uyğun qurulmuş və heraldik silahları tutan iki çılpaq fiqurla müşayiət olunan — möhtəşəm atlı təsvir yerləşir; kompozisiya kəskin kontur vasitəsilə fon mühitindən ayrılmışdır. Abidənin prspektivi postamentinkindən fərqlənir: postament aşağıdan yuxarı baxış prinsipi ilə qurulduğu halda, atlı fiqur başqa vizual sistemə əsaslanır. Nəticədə atın sanki tamaşaçının üzərinə doğru irəliləyərək yıxılmaq üzrə olduğu təsiri yaranır; bu effekt heyvanın yerişinin yorğa (eyni tərəfdəki ayaqların birlikdə hərəkəti) formasında hər iki sol ayağının eyni vaxtda qaldırılması ilə daha da gücləndirilmişdir.

At fiquru ölçücə böyük və itaətsiz təəssürat yaradan görünüşə malikdir; onun plastikasında qədim “Cavallo Riccardi” at başı nümunəsinin və bir neçə il əvvəl Paduada tamamlanmış Donatellonun Qattamelata atlı abidəsinin təsiri hiss olunur. Andrea del Kastanyonun Paduaya səfər etməsə belə, həmin abidəni təsvir edən dövriyyədə olan çoxsaylı rəsmlərdən birini görmüş olması ehtimal edilir.

Qattamelata abidəsində və digər qədim atlı heykəllərdə olduğu kimi, kondotyer sakit və məğrur görkəmdə təsvir olunmuş, heyvanın narahat hərəkətlərindən qətiyyən təsirlənmirmiş kimi təqdim edilmişdir; bu isə onun komandanlıq qabiliyyəti, qətiyyət və diqqət kimi hərbi keyfiyyətlərini vurğulayır. Geniş şlyapa, yaxud atın dalğavari şəkildə uçuşan quyruğu və havada hərəkət edən plaş kimi bəzək detalları XV əsrin ortalarına doğru florensiyalı zövqün daha zərif və incə dekorativ elementlərə yönəldiyini göstərir. Bu meyl əsrin birinci yarısının sənətkarlarına xas sərt və yığcam ifadə tərzi ilə ziddiyyət təşkil edir və bunu yaxınlıqdakı Paolo Uççello freskası ilə müqayisə edərkən aydın görmək mümkündür.

Andrea del Kastanyoya xas xüsusiyyətlərdən biri də fiqurların anatomik quruluşunun ustalıqla işlənməsi və kəskin, ifadəli işıq-kölgə modelləşdirməsidir; bu üsul qrafik baxımdan sərt və sanki metalvari təsir bağışlayan effektlər yaradırdı ki, bu da Corco Vazari tərəfindən tənqid olunmuşdur.

Əsərin üzərindəki latınca yazı belədir: «HIC QUEM SUBLIMEM IN EQUO PICTUM CERNIS NICOLAUS TOLENTINAS EST INCLITUS DUX FLORENTINI EXERCITUS» — “Burada at üstündə uca şəkildə təsvir edilmiş şəxs Florensiya ordusunun məşhur sərkərdəsi Nikolo da Tolentinodur”.

Andrea del Kastanyo kompozisiya baxımından Uççellodan ilham alsa da, rəsmə verdiyi canlılıq vasitəsilə ondan uzaqlaşır. Atın və sərkərdənin gərgin əzələlərinin təsviri yüksək dərəcədə naturalist xarakter daşıyır. Rəssam gərginlik və hərəkət hissini ifadə edir, halbuki Uççello atı və süvarini statik kompozisiya daxilində donmuş vəziyyətdə təqdim edir.^[1]

• Pierluigi De Vecchi, Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, vol. 2, Milano, Bompiani, 1999.
• Stefano Zuffi, Il Quattrocento, Milano, Electa, 2004.