Bu səhifədə iş davam etməkdədir. |
Oğuznamədə milli mətbəx — Oğuz türklərinin tarixi, qəhrəmanlıqları və soy-kökü ilə bağlı tarixi mənbələri əsasən "Oğuznamə"lərdə oxuyub müəyyən məlumatlar əldə edilibdir. Oğuz türklərinin tarixi təkcə qəhrəmanlıqla bitmir, "Oğuznamə"lərdə türklərin adət-ənənələri, mətbəxi, medəniyyəti, incəsnəti barədə də müəyyən məlumatlara rast gəlirik. Oğuznamələrin müxtəlif versiyaları və müəllifləri olub. Oğuznamələr fərqli dövrlərdə müxtəlif müəlliflər tərəfindən yazıldığı. Əsasən əldə 4–5 mənbə mövcuddur. Xalq arasında yayılmış şifahi versiyalar mövcuddur.
Qədim türklərin həyat tərzini, adətlərini və gündəlik məişətini araşdırarkən Oğuznamələr və dastanlarda muəyyən "təsvirlər" var. Oğuznamə əsərlərində yeməklər və qida adətləri barədə əldə olunan məlumatları təqdim edilir.
- Ət və süd məhsulları üstünlük təşkil edir – Oğuz türkləri köçəri və yarımköçəri həyat sürüblər, onların əsas qidaları ət, süd, qatıq, pendir, kərə yağı, qımız (at südündən içki) və digər süd məhsulları olub. Dastanlarda qonaqlara bolluca ət və süd verildiyi qeyd olunur.
- Kabab və bişmiş ət – Oğuznamələrdə qızardılmış və qaynadılmış ətə üstünlük verildiyi görünür. Döyüşlərdən və ovlardan sonra qoyun, at və maral əti bişirilib yeyilirdi.
- Bozqır yeməkləri – Döyüşçülər üçün qovurma və qurud (qurudulmuş qatıq) kimi uzun müddət saxlanıla bilən yeməklər hazırlanırdı.
- Çörək və undan hazırlanan yeməklər – Oğuzların çörəkləri arasında yuxa, kömbə, lavaş və qoğal kimi məmulatlar olub. Qaynadılmış və qızardılmış xəmir xörəkləri də mövcud idi.
- Ov ətləri və qida bolluğu – Dastanlarda Oğuz bəylərinin və igidlərinin ov etdikdən sonra ov ətlərini dostları ilə paylaşdığı, süfrələrin bolluğu təsvir edilir.
Yeməklərin siyahısına nəzər saldıqda, türk dövlətlərində, şimali Kafqazda yaşayan xalqlarda, bir çox ölkələrdə bu yemək növlərinə bənzər və oxşar adlara, bişirmə üsullarına rast gəlinir. Qədim dövrlərdə səyyahlar, diplomatlar, missionerlər, tacirlər öz ölkələrindən kənara səyahətə gedəndə gördüklərini yazıb, sonradan kitab şəklində çap etdiriblər. Müharibələr dövründə də əsgərlərə xidmət edən aşbazlar yerli əhalidə gördükləri fərqli yeməkləri öyrənib qeydlər aparırdılar. Sonradan öz ölkələrində oxşar və ya fərdi yanaşma ilə bəyəndiyi yeməkləri hazırlayırdılar. Bu səsbəbdən də yeməklərin adı ya olduğu kimi, ya da fərqli, yeni adlarla dünya mətbəxtlərində yayılmış olur.
Oğuz süfrə adətləri və yemək mədəniyyəti özünəməxausluğu ilə digər xalqlardan fəqrlənir. Oğuznamədə qonaqlıq və toy süfrələri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusi ilə Dədə Qorqud kitabındakı epizodlarda böyük ziyafətlər, qurban kəsilməsi və yemək paylaşımı təsvir olunur. Qonaq üçün qurban kəsilməsi əsas adətlərdən idi. Xüsusilə, qoyun və at əti hörmətli qonaqlara təqdim edilirdi. Böyük ziyafətlərdə təkəbbürlü davranmaq, yeməylərə yersiz müdaxilə və ya qonağa hörmətsizlik etmək qəbuledilməz sayılırdı. Yeməkdən əvvəl və sonra dua etmək, yeməyi bölüşmək və ehtiyacı olanlarla paylaşmaq əsas qaydalardan biri idi. Qadınlar süfrənin qurulmasında böyük rol oynayır, kişilər isə əsasən qonaqların qarşılanması və əti doğramaqla məşğul olurdu. Bu mənbələrdə Oğuznamələrdə təsvir olunan yeməklər, onların hazırlanma üsulları və qida adətləri haqqında ətraflı məlumatlara rast gəlirik. Oğuznamələrdə yeməklərin hazırlanması barədə birbaşa reseptlərə rast gəlinmir, lakin, haqqında məlumatlar əsasən təsviri formada verilir. Dastanlarda, müəyyən işarələrlə, yeməklərin necə hazırlandığını müəyyən etmək olur.
Oğuz türkləri ət yeməklərinə üstünlük verirdilər. Ət əsasən tonqal üstündə, açıq odda qızardılırdı (kabab kimi) və ya qovrulub uzun müddət saxlanırdı (qovurma kimi). Dastanlarda döyüşdən və ovdan sonra ətin od üzərində qızardılması və bölüşdürülməsi təsvir edilir.
Böyük qazanlarda ət qaynadılır və şorba (sulu yemək) hazırlanırdı. Ətin suyundan qida kimi istifadə olunurdu, ehtimal ki, bu bugünkü piti və ya şorba tipli yeməklərin başlanğıcıdır.
Yuxa, lavaş və kömbə kimi çörək növləri hazırlanırdı. Bunlar əsasən daş sobada (təndirdə) və ya köz üstündə bişirilirdi. Dastanlarda bəzi yerlərdə “yuxa yaymaq”, “çörək bişirmək” kimi ifadələr var.
Oğuz türkləri süd məhsullarını geniş istifadə edirdilər. Qatıq, pendir, ayran, kərə yağı və qımız ən vacib qidalardan idi. Qımız at südündən fermentasiya yolu ilə hazırlanırdı və qonaqlara təqdim olunurdu.
Oğuznamələrdə qonaq gəldikdə və ya toy, qələbə kimi xüsusi hadisələrdə qurban kəsilməsi təsvir edilir. Qurbanlıq heyvanın əti böyük qazanlarda qaynadılır və qonaqlara paylanırdı.
Qonaqlara ilk olaraq süd və ya şorba verilməsi adətdən idi. Süfrədə böyüklər ilk yeməyə başlamalı, gənclər isə gözləməli idi. Yeməyi dua ilə başlamaq və bitirmək vacib sayılırdı. Ət bərabər bölünməli idi – bu, həm qonaqpərvərlik, həm də igidlik əlaməti sayılırdı.
- Kamil Vəli Nəriman oğlu. “Oğuznamələr”., “اوغوزنامهلر”.,. Bakı Universitet nəşri., 1993.
- Əfzələddin Əsgər. 2. “Oğuznamə yaradıcılığı”. Elm və təhsil nəş., 2013.
- “Kitabi-Dədə-Qorqud” (PDF).
- ""Oğuznamələr"".
- “Azərbaycan milli ensiklopediyasl”. “Oğuznamə” Rəşadəddin. Poliqrafiya birliyi., 2003.
- "Oğuznamələrdə milli mətbəximizin izləri". Filologiya və sənətşünaslıq. 1: 260-265. 2025.