Osmanlı Gürcüstanı (gürc. ოსმალოს საქართველო; rus. Турецкая Грузия hərf. "Türk Gürcüstanı"; fr. Géorgie Turque hərf. "Türk Gürcüstanı"; ing. Turkish Georgia hərf. "Türk Gürcüstanı") — Osmanlıların gürcülərdən ələ keçirdikləri ərazilərə və daha dar mənada 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən əvvəl Osmanlı sərhədləri daxilində olan tarixi Gürcüstan ərazilərinə aiddir.
Müasir akademik dairələrdə Tao-Klarçeti termini Osmanlı Gürcüstanı kimi dar anlayışların ekvivalenti kimi istifadə olunur. Osmanlılardan əvvəl, Bizanslılar bu torpaqları gürcülərdən ələ keçirəndə, o vaxtkı Gürcüstanın şərəfinə İberiya Teması adlanırdı.
Osmanlıların XVI əsrdə tədricən gürcülərdən ələ keçirdiyi torpaqlar həmin dövrün Osmanlı tarixçiləri tərəfindən Gürcistan Vilayeti (sonradan Çıldır əyaləti) adlandırılırdı . Bu termin inzibati vahiddən daha çox gürcülərdən ələ keçirilən torpaqlar demək idi. Lakin gürcülərdən ələ keçirilən torpaqların əhəmiyyətli bir hissəsinin kadastr müayinəsi 1574 və 1595-ci illərdə "Gürcü Vilayəti " adı altında aparılmışdır. Osmanlı tarixçisi İbrahim Peçevi 15 Məhərrəm 943 (5 avqust 1536) hadisəsini aşağıdakı kimi təsvir etmişdir:[1]
Bayburt hökmdarı olan şanlı sərkərdə Mehmet Xan əsgərlərini basqın üçün çağırdı və sonra Gürcüstan əyalətinə girdi. O, talan etməyə başlayanda gürcü kafirləri müsəlman ordusuna müqavimət göstərdilər və nəticədə böyük bir döyüş baş verdi. Qələbə küləyi İslamın xeyrinə əsdi və saysız-hesabsız kafir məhv edildi.
İbrahim Peçevi
Encyclopedia Americananın 1831-ci il nəşrində "Gürcüstan" bölməsində Gürcüstan iki bölgə kimi təsvir olunur: "Rusiya Gürcüstanı" və "Türkiyə Gürcüstanı". "Kartuel (Zemo Kartli)" kimi də yazılan "Türkiyə Gürcüstanı" aşağıdakı kimi təsvir olunur:[2]
Türk Gürcüstanı və ya Kartuel (Zemo Kartli) Çıldır Paşalığının bir hissəsi idi və 5045 kvadrat mil ərazini əhatə edirdi və 200.000 əhalisi var idi; paytaxtı Axaltsixe idi
Encyclopedia Americana,1831
Bu termin, xüsusən də 1877-1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsi əvvəl və sonra , Gürcüstanın Çar Rusiyası tərəfindən işğalından sonra, gürcü elitası arasında geniş istifadə olunmuşdur. Gürcü tarixçisi və arxeoloqu Dimitri Bakradze 1873-cü ildəki tədqiqat ekspedisiyasının nəticələrini dərc etdiyi rusdilli əsəri olan "Археологическое путешествие по Гурии и Адчаре" (1878; "Guriya və Acarıstanda Arxeoloji Səyahət") əsərində Osmanlı hakimiyyəti altındakı Gürcüstan ərazilərini "Türkiyə Gürcüstanı" (Турецкой Грузин) adlandırmışdır. Bu əsərin gürcü dilinə tərcüməsində rus termini "Osmanlı Gürcüstanı" (ოსმალოს საქართველო) kimi tərcümə olunmuşdur.[3] Bu tərcümə vacibdir, çünki bu terminin gürcü ədəbiyyatında bu şəkildə tez-tez istifadə olunduğunu göstərir. Həqiqətən də, "Osmanlı Gürcüstanı" (ოსმალოს საქართველო) termini 1870-ci illərdə Gürcüstan mətbuatında da istifadə olunurdu. 1875-ci ildə "İveria" qəzetində dərc olunmuş "ოსმალოს საქართველო" (Osmanlı Gürcüstanı) adlı məqalədə belə adlandırılan tarixi Gürcüstan torpaqlarının Gürcüstanın bir hissəsi olduğu vurğulanmış və bildirilmişdir ki, Gürcüstanın Osmanlı nəzarəti altında olan hissəsində (Osmanlı Gürcüstanı) yaşayan xalq da Bizans, Fars və Osmanlı imperiyası hücumlarına qarşı ölkənin dini və birliyi uğrunda mübarizə aparmışdır.[4][5]
1877-1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsi sonra aydın şəkildə hazırlanmış və “Gürcüstan və Cənubi Qafqazın xəritəsi” başlıqlı gürcü xəritəsində “İslamlaşmış Gürcüstan” (გამაჰმადიანებული საქართველო) adlandırılan Rusiya imperiyası sərhədləri daxilində olan regionda 100 min insanın yaşadığı qeyd edilir.
Gürcü tarixçisi və jurnalisti S.Bavreli 1877-1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsi sonra rusların öz sərhədlərinə qatdıqları tarixi Gürcüstan ərazilərini gəzmiş, Ərdəhan, Ardanuç və Artvin regionları haqqında yazdığı bəzi qəzet məqalələrində bu başlıqdan istifadə etmişdir. “მაჰმადიანთ საქართველოდამ” (Müsəlman Gürcüstanından). Əsl adı Solomon Aslanishvili olan müəllifin qəzet məqalələri 2008-ci ildə "წერილები ოსმალოს საქავეეეეე" (Osmanlı Gürcüstanı haqqında yazılar) başlığı ilə dərc edilmişdir.[6] Rusiya ordusunda xidmət etmiş gürcü generalı və coğrafiyaşünası Giorgi Kazbegi , 1874-cü ildə Tao-Klarçeti və Lazeti bölgələrinə etdiyi səyahət qeydlərini 1875-ci ildə "Türkiyə Gürcüstanında Üç Ay" ("Tri mesyac v Tureckoy Gruzii") adı altında rus dilində bir kitab halına gətirmişdir.[7]
Osmanlı-Rusiya müharibəsindən sonra Çuruksu və Batumi regionlarının Osmanlılardan ruslara verilməsi zamanı regionda olan Aleksandr Frenkel, ifadələrinin də yer aldığı 1879-cu ildə nəşr olunmuş rusca kitabında Osmanlılar tərəfindən islamlaşdırılmış gürcüləri "турецкихъ грузинъ" ("Türkiyə gürcüləri") adlandırmışdır. Digər tərəfdən, o, Gürcüstanın Rusiya hakimiyyəti altında olan hissəsində yaşayan gürcüləri "русскихъ грузинъ" ("Rus gürcüləri") adlandırmışdır.[8] Sonrakı dövrdə, xüsusən də Gürcüstan Demokratik Respublikası dövründə "Osmanlı Gürcüstanı" və ya "Türk Gürcüstanı" kəlməsinin əvəzinə, "Müsəlman Gürcüstanı" və ya "İslam Gürcüstanı" ("სამაჰმადიანო საქართველო" və ya "სამუსლიმანო საქართველო") ifadəsi işlədilmişdir. Həmçinin bu dövrdə Samuslimano Sakartvelo ("სამუსლიმანო საქართველო") adında bir qəzet də nəşr edilmişdir. Gürcü və Osmanlı dilində çap edilmiş bu qəzetin türk dilindəki adı İslam Gürcüstanı ("اسلام كورجستانی") idi.[9] Mərkəzi Batumidə olan və Osmanlı imperiyasının Gürcüstanın tərkibində geri almağa çalışdığı muxtar region da qəzetlə eyni adı daşıyırdı.
"Osmanlı Gürcüstanı" və ya "Türkiyə Gürcüstanı" termini Birinci Dünya müharibəsinin beynəlxalq siyasi nəticələri və Paris Sülh Konfransında müzakirə olunan siyasi məsələlərlə əlaqədar olaraq da ön plana çıxmışdır. Xəyal edilən Ermənistan dövlətinin bir hissəsi kimi laz xalqının yaşadığı coğrafiyaya tələbatın ardınca, gürcü siyasətçisi Qriqol Veşapeli "La Géorgie turque Lasistan, Trebizonde et contree de Tchorokh" adlı kitab yazdı və burada daha geniş bir coğrafiya olan Trabzon vilayətini "Türkiyə Gürcüstanı" mənasını verən "Géorgie turque" adlandırmışdı.[10] Lakin bəzən bu termin bu vilayətin dörd sancağından biri olan Lazıstan Sancağını ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir. Bir qəzetə də adını verən bu termin bu gün də gürcü tədqiqatçıları tərəfindən istifadə olunur.[11] Osmanlı Dövlətinə xidmət etmiş gürcü əsilli insanların tərcümeyi-halları məcmusu olan "Osmanlı Gürcüstanı"nın adı "Osmanlı Gürcüstanı" terminindən götürülmüşdür.[12]
Osmanlıların gürcülərdən ələ keçirdiyi tarixi Gürcüstan ərazilərinin "Osmanlı Gürcüstanı" adlandırılması, Gürcüstanın bu hissəsinin Osmanlı imperiyası sərhədləri daxilində qalması ilə əlaqədardır. Sonradan onun "Müsəlman Gürcüstanı" və ya "İslam Gürcüstanı" adlandırılması Osmanlı hakimiyyəti altında bu regionda yaşayan gürcülərin islamlaşması ilə əlaqələndirilir.
Bir vaxtlar "Samtshe-Saatabago" adlanan Osmanlı Gürcüstanının Osmanlı imperiyasına siyasi inteqrasiyası dini tabeçiliklə yanaşı davam etmişdir.[13] Abuladzeyə görə, türklərin işğal etdiyi torpaqlarda yaşayan gürcülərin islamlaşması Osmanlı iqtisadi sisteminin nəticəsi idi, çünki "bəy" titulu yalnız müsəlmana verilə bilərdi.[14] İslam qanunlarında qeyri-müsəlman müsəlmana əmr verə, qılınc gəzdirə, at minə və ya suverenlik simvollarını nümayiş etdirə bilməzdi.[15][16]
Alman səyyahı Salomon Şvayqer 1579-cu ildə İstanbulda olarkən hökmdarların İslamı qəbul etməsinin ilk nümunələrindən birinin şahidi olmuşdur. Həmin dövrdə Samtsheyə hökmranlıq edən Cakeli ailəsindən olan gürcü şahzadələri Kvarkvare və Manuçar öz əyanları ilə birlikdə İstanbulda idilər və öz ölkələrində qala biləcəkləri şərti ilə müəyyən bir vergi ödəməyə hazır olduqlarını Sultana bildirmişdilər:[17]
Nəhayət, Sultanın ölkələrini idarə etmək üçün bir vali təyin etməkdə qərarlı olduğu xəbərini aldılar. Bunu eşidən iki qardaşın kiçiyi, hakimiyyət ehtirasına qapılaraq, vəsvəsəyə qapılaraq lənətə gəlmiş bir işə əl atdı. Sultana bildirdi ki, dinindən imtina etməyə və ölkəni idarə etmək üçün ona icazə vermək şərti ilə sünnət olunmağa hazırdır. Sultanı təklifini qəbul etməyə razı saldıqdan sonra dərhal sünnət olunmağa başladı.
Salomon Şveyqer, 1579
- ↑ Peçevi, İbrahim. Peçevi Tarihi. I. Ankara. 1981. 140.
- ↑ Lieber, Francis; Wigglesworth, Edward; Bradford, Thomas Gamaliel; Vethake, Henry. Encyclopædia Americana: A Popular Dictionary of Arts, Sciences, Literature, History, Politics and Biography, Brought Down to the Present Time : Including a Copious Collection of Original Articles in American Biography (ingilis). Carey, Lea & Carey. 1831.
- ↑ Ბაქრაძე, Დიმიტრი. არქეოლოგიური მოგზაურობა გურიასა და აჭარაში : ატლასითურთ (gürcü). ბათუმი : საბჭოთა აჭარა. 1987.
- ↑ მესხი, სერგი. "დროება N76" (gürcü). 6 iyul 1875.
- ↑ "ივერია N9" (gürcü). 28 aprel 1877.
- ↑ Казбек, Георгий Николаевич. Три месяца в Турецкой Грузии : Из дневника путешественника (rus). Тифлис : Типогафия Г. Чанцева. 1875.
- ↑ Ასლანიშვილი-Ბავრელი, Სოლომონ. წერილები "ოსმალოს საქართველოზე" (gürcü). თბილისი : არტანუჯი. 2008. ISBN 978-99940-59-12-6.
- ↑ Френкель, А. С. "Очерки Чурук-су и Батума" (rus). 1879.
- ↑ ხიმშიაშვილი, ჰასან თაჰსინ. "სამუსლიმანო საქართველო N4" (gürcü). 16 yanvar 1919.
- ↑ Vechapeli, Grigol. La Georgie turque Lasistan, Trebizonde et contree de Tchorokh (fransız). Bern : Imprimerie G.Iseli. 1919.
- ↑ Სიორიძე, Მალხაზ. სამხრეთ-დასავლეთი საქართველო 1914-1918 წლებში : სოციალურ - ეკონომიკური და პოლიტიკური ვითარება (gürcü). ბათუმი : აჭარა. 2002.
- ↑ Kasap, Murat. Osmanlı Gürcüleri. İstanbul. 2010.
- ↑ Baumer, C. History of the Caucasus: Volume 2: In the Shadow of Great Powers. Bloomsbury Publishing. 2023. 89.
- ↑ Naşinyan, Sevan. "Osmanlı tarihi, özet". En son yazıları. 22 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2026.
- ↑ Abuladze, T. XV-XVIII. Yüzyıllar Arası Türk (Osmanlı)-Gürcistan İlişkileri Hakkındaki Osmanlı Belgeleri (türk) (I). Ankara: Osmanlı Ansiklopedisi. 1999. 622–630.
- ↑ Nektoff, B.C. Osmanlı İmparatorluğunda Cizye (8). BELLETEN. 1944. 599–652. doi:https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1372277 (#bad_doi).
- ↑ Schweigger, Salomon. Zum Hofe des türkischen Sultans. İstanbul. 2004. 92. ISBN 975-8704-55-9.