Qloballaşma tədqiqatları (ing. Global studies, rus. Глобалистика) — qlobal səviyyədə baş verən siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və ekoloji prosesləri, onların qarşılıqlı təsirini, dünyadakı qarşılıqlı asılılıqları və planetar miqyaslı problemləri öyrənən çoxsahəli elmi tədqiqat sahəsidir. Qloballaşma tədqiqatları müxtəlif akademik istiqamətlərin — o cümlədən sosiologiya, beynəlxalq münasibətlər, iqtisadiyyat, coğrafiya, antropologiya, mədəniyyətşünaslıq, siyasi elmlər və ekologiyanın — yanaşmalarını birləşdirərək qlobal dünyanın strukturu və dinamikası barədə sistemli bilik formalaşdırır.[1]
Bu sahə qloballaşmanın tarixi, onun mərhələləri, dünya iqtisadiyyatının inteqrasiyası, transmilli korporasiyaların fəaliyyəti, qlobal idarəetmə, beynəlxalq təhlükəsizlik, qlobal bərabərsizlik, miqrasiya axınları, qlobal informasiya şəbəkələri, texnoloji dəyişikliklər və transsərhəd sosial-mədəni proseslər kimi mövzuları araşdırır. Qloballaşma tədqiqatları həmçinin bəşəriyyətin üzləşdiyi qlobal problemlərin — iqlim dəyişikliyi, enerji təhlükəsizliyi, qlobal səhiyyə, pandemiyalar, qida təhlükəsizliyi, yoxsulluq və davamlı inkişaf — həllinə dair analitik yanaşmalar təklif edir.[2]
Qloballaşma tədqiqatları XX əsrin sonlarından etibarən müstəqil akademik istiqamət kimi formalaşmış və dünyanın aparıcı universitetlərində xüsusi proqramlar, katedralar və elmi mərkəzlər tərəfindən tədris olunmağa başlamışdır. Sahənin inkişafında amerikalı sosioloq Roland Robertson, iqtisadçı Riçard Bolduin, publisist və analitik Tomas Fridman, tarixçi Vilyam Maknil, politoloq Cozef Nay və digər tədqiqatçıların əsərləri mühüm rol oynamışdır.[3]
Bu tədqiqat sahəsi qlobal proseslərin mahiyyətini başa düşərək onları sistemli şəkildə təhlil etməyə, dövlətlərarası münasibətlərdə və dünya iqtisadiyyatında yeni meqadəyişiklikləri izah etməyə, həmçinin qlobal idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə elmi dəstək verməyə yönəlmişdir.[4]
Qloballaşma tədqiqatlarının formalaşması XX əsrin ikinci yarısında dünya sistemində baş verən köklü dəyişikliklərlə bağlıdır. 1960–1970-ci illərdə beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın sürətlənməsi, transmillət korporasiyalarının yüksəlişi və qlobal kommunikasiya şəbəkələrinin inkişafı yeni elmi yanaşmaya ehtiyac yaratdı.[5] Bu dövrdə ilk dəfə olaraq qloballaşma anlayışı sosial elmlərin müstəqil tədqiqat obyektinə çevrildi.[6]
1980-ci illərdə kompüter texnologiyalarının və informasiya axınlarının artması, həmçinin neoliberal iqtisadi siyasətlərin geniş yayılması qlobal sistemin yeni mərhələsini açdı. Bu mərhələ qloballaşma tədqiqatlarının universitetlərdə ayrıca tədris proqramı kimi meydana çıxmasına səbəb oldu.[7] ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya və Yaponiya kimi ölkələrdə “Global Studies” ixtisasları yaradıldı və sahənin nəzəri bazası formalaşdı.[8]
1990-cı illərdən sonra Soyuq müharibənin başa çatması və beynəlxalq münasibətlər sisteminin çoxqütblü formaya keçməsi qloballaşma tədqiqatlarının sahəsini daha da genişləndirdi. İnternetin kütləviləşməsi, miqrasiya axınlarının artması, qlobal maliyyə bazarlarının liberallaşdırılması və qarşılıqlı asılılığın güclənməsi bu sahəyə yeni analitik yanaşmalar gətirdi.[9]
2000-ci illərdə qloballaşma sahəsi rəsmi şəkildə bir elmi istiqamət kimi tanındı. Qlobal problemlər – iqlim dəyişikliyi, kütləvi miqrasiya, pandemiyalar, kibertəhlükələr, rəqəmsal iqtisadiyyat, dünya istehsal zəncirləri – bu tədqiqatların əsas mərkəzinə çevrildi.[10]
Bunun ardınca bir çox dövlətlər və universitetlər xüsusi “Global Studies” fakültələri və mərkəzləri təşkil etdilər (UCLA, UC Santa Barbara, Leypsiq, Tokyo, Kopenhagen və s.).[11]
- ↑ "Cambridge English Dictionary: Global Studies".
- ↑ Mark Juergensmeyer, Thinking Globally: A Global Studies Reader
- ↑ Giddens, Anthony. The consequences of modernity. 1990.
- ↑ "Journal – Global Studies Research Network". onglobalization.com. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
- ↑ "Global Education Policies and Practices," Peace Corps. "Global Education Policies and Practices | Peace Corps Connect". 12 iyun 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 sentyabr 2009., accessed September 7, 2009.
- ↑ "Digest of Education Statistics, 2004 - Chapter 4: Federal Programs for Education and Related Activities". nces.ed.gov. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2023.
- ↑ Korry, Elaine. "Bush Expected to Hike Funding for Language Training," National Public Radio Broadcast, January 5, 2006, Accessed online https://www.npr.org/2006/01/05/5127944/bush-expected-to-hike-funding-for-language-training
- ↑ International Education Act: Hearings Before the Subcommittee on Education of the Committee on Labor and Public Welfare, United States Senate, Eighty-Ninth Congress, Second Session on S. 2874 and H.R. 14643. Publication date: 1966. Şablon:ERIC
- ↑ Skylakakis, T 2010, ‘The importance of economic diplomacy,’ The Bridge Magazine, viewed 24/9/10 at: http://www.bridgemag.com/magazine/index.php?option=com_content&task=view&id=81&Itemid=38
- ↑ Groennings, Sven. "Economic Competitiveness and International Knowledge. A Regional Project on the Global Economy and Higher Education in New England. Staff Paper II." New England Board of Higher Education. October 28, 1987. p. 26
- ↑ Putting the World into World Class Education. West Virginia Department of Education. http://wvconnections.k12.wv.us/documents/GlobalAwarenessPresentation062408_001.ppt Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine, Accessed September 8, 2009