Türkiyədə Cümhuriyyətin elanı (türk. Türkiye'de cumhuriyetin ilanı) — hüquqi olaraq, Mustafa Kamal tərəfindən 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin iclasında hazırlanmış konstitusiya dəyişikliyi təklifinin qəbul edilməsi ilə Türkiyə dövlətinin idarəetmə forması kimi bir respublikanın qurulmasıdır.
| 29 oktyabr 1339 tarixli və 364 nömrəli Qanunun qəbulu[1] | |
|---|---|
| Əsas hadisə: Cümhuriyyətin elanı | |
 | |
| Tarix | 29 noyabr 1923 |
| Saat | 20.30[2] |
| Yeri |
Türkiyə Böyük Millət Məclisi Ankara, Türkiyə |
| Səbəbi |
• Dövlət idarəetmə formasının müəyyənləşdirilməsinin zəruriliyi • 27 oktyabr 1923-cü ildə hökumətin istefası ilə Nazirlər Kabinetində yaranan böhran |
| Nəticəsi |
• Türkiyə Respublikasının qurulması • Mustafa Kamal Paşanın yekdilliklə prezident seçilməsi • İsmət Paşanın baş nazir təyin edilməsi |
Daha geniş anlamda, Respublikanın elan edilməsi Türkiyə cəmiyyətini modernləşdirməyə yönəlmiş Atatürk islahatlarının bir hissəsidir, digər modernləşmə və islahatlara yol açan siyasi inqilabi hərəkatdır.[3]
"Konstitusiyanın bəzi maddələrinin dəqiqləşdirilməsi və dəyişdirilməsi haqqında 29 oktyabr 1339 tarixli 364 nömrəli Qanun"la 1921-ci il Konstitusiyasının altı maddəsinə (1, 2, 4, 10, 11 və 12-ci maddələr) düzəlişlər edidi; birinci maddə aşağıdakı kimi dəyişdirildi:
"Suverenlik qeyd-şərtsiz millətə məxsusdur. İdarəetmə sistemi xalqın öz taleyini birbaşa və fəal şəkildə idarə etməsi prinsipinə əsaslanır. Türkiyə Dövlətinin idarəetmə forması Cümhuriyyətdir".
Konstitusiyanın digər maddələrinə edilən dəyişikliklərlə Prezident vəzifəsi yaradıldı; Prezidentin Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvləri arasından seçiləcəyi şərti qoyuldu; hökumətin formalaşdırılması üsulu dəyişdirildi. Hökumətin strukturu baxımından parlamentar rejim qəbul edildi və məclis tərəfindən idarə olunan idarəetmə sistemi ləğv edildi.[4]
Osmanlı imperiyası 1876-cı ilə qədər mütləq monarxiya ilə idarə olunurdu. Bu dövrdə Sultan xalq üzərində mütləq hakimiyyətə sahib idi.[5] Respublika ideyası Tənzimat dövrü ilə müzakirə olunmağa başlasa da, Osmanlı ziyalıları konstitusiyalı monarxiyanın qurulmasını kifayət hesab edirdilər. Osmanlı imperiyası 1876-1878 və 1908-1918-ci illər arasında konstitusiyalı rejimlə idarə olunurdu.[3]
Osmanlı imperiyasının süqutu ilə nəticələnən Birinci Dünya müharibəsindən sonra Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında başlayan milli mübarizənin ilk illərindən xalqın iradəsinin artıq idarəetmədə dominant olacağı açıq şəkildə bəlli idi.[5] Ərzurum konqresindən sonra 23 iyul 1919-cu ildə verilən bəyannamənin üçüncü bəndində "Milli qüvvələrin təsirli və milli iradənin dominant olması vacibdir" ifadəsi bu anlayışı yansıtırdı.
Milli iradəni konkret şəkildə nümayiş etdirəcək məclis, İstanbulun işğalı və Məclisi-Məbusanın buraxılmasından sonra, 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada Böyük Millət Məclisi adı altında toplanıldı. Fövqəladə səlahiyyətlərə malik olan bu 390 üzvlü məclisin sədri həm də hökumət və dövlət başçısı təyin edildi.
Parlament tərəfindən 20 yanvar 1921-ci ildə qəbul edilən və konstitusiya xarakteri daşıyan "Təşkilat-i Əsasiyyə Qanunu" (Təşkilatın Əsas Qanunu) adlı qanunla suverenliyin Türk millətinə məxsus olduğu elan edildi. Parlament 1 noyabr 1922-ci ildə qəbul etdiyi qərarla "Sultanlığı" ləğv etdi.[5]
1 aprel 1923-cü ildə yeni seçkilər keçirmək qərarından sonra Birinci Məclis dağıldı və yeni məclis toplanana qədər Mustafa Kamalın rəhbərliyi altında yeni konstitusiya hazırlıqlarına başlandı.[6] Mövcud konstitusiya milli iradənin türk millətinə məxsus olduğunu və bu iradəni millət adından təmsil etmək səlahiyyətinin parlamentə həvalə edildiyini təsdiqləsə də, dövlətin idarəetmə forması və ya paytaxtını elan etməmişdi. Yeni konstitusiyaya hazırlıqlar zamanı Mustafa Kamal çevrəsindəkilərlə respublikanın elan edilməsi ilə bağlı müzakirələr apardı. Mustafa Kamalın 22 sentyabr 1923-cü ildə Avstriyanın "Neue Freie Presse" qəzetinin müxbirinə verdiyi və xülasəsinin ilk dəfə "İkdam" qəzetində türk dilində dərc olunmuş açıqlaması, həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə böyük səs-küyə səbəb oldu. Çünki o, müxbirin sualına cavab olaraq "respublika" sözünü açıq şəkildə ifadə etmişdi. 1923-cü ilin oktyabrında İsmət Paşa və bir qrup millət vəkili Ankaranın dövlətin paytaxtı kimi tanınmasını təklif edən qanun layihəsi təqdim etdilər.[6] 13 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində qəbul edilən tək maddəli qanunla Ankara dövlətin paytaxtı elan edildi. İstanbulun paytaxt olub-olmaması ilə bağlı mübahisələrə son qoyan bu qanun, eyni zamanda respublikanın elan edilməsi istiqamətində mühüm addım oldu.[6]
29 oktyabr 1923-cü il səhəri Məclisdə toplanan Xalq Partiyası Qrupu kabinetin yenidən qurulması ilə bağlı müzakirələrə başladı. Danışıqlarda nəticəyə varılmadığından, məsələnin həlli ilə Mustafa Kamal Paşanın məşğul olacağı qərara alındı. Həll yolu üçün bir saatlıq möhlət istəyən Mustafa Kamal, bir saat sonra kürsüyə çıxdı və hökumət idarə formasının Respublika olduğu halda, hökumət böhranlarının olmayacağını bildirdi. Ona görə də rejim Respublika kimi qeydiyyata alınmalı və hökumət forması buna uyğun olaraq təşkil edilməlidir. Daha sonra o, konstitusiyaya dəyişiklik təklifini təqdim etdi. İclasdakı çıxışlardan sonra təklif əvvəlcə bütövlükdə oxundu, sonra isə onun ayrı-ayrı bəndləri oxunaraq, qəbul edildi.[6]
Xalq Partiyası Qrupunun iclasından dərhal sonra parlament iclası açıldı. Təklif olunan qanun layihəsi Konstitusiya Komitəsi tərəfindən rəsmi olaraq araşdırıldı və protokol hazırlandı.[7] Qanun bir çox çıxışçının çıxışları əsasında qəbul edildi və "Yaşasın Cümhuriyyət!" sözləri ilə alqışlandı. Bundan sonra prezident seçkiləri keçirildi. 158 üzvün yekdil səsi ilə Ankara millət vəkili Qazi Mustafa Kamal prezident seçildi.[8]
- ↑ "Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun Bazı Mevadının Tavzihan Tâdiline dair Kanun" (PDF). 1923. 30 Mart 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 10 Ekim 2023.
- ↑ "Cumhuriyet'in ilanı ve Atatürk'ün Cumhurbaşkanı unvanıyla ilk konuşması AA Arşivi ve TBMM kayıtlarında". 1 Kasım 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 Ekim 2021.
- 1 2 Dinç, Sait. "Atatürkçü Düşünce Sistemine Göre Cumhuriyetçilik İlkesi" (PDF). Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi web sitesi, 1 Eylül 2008. 30 Nisan 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 Aralık 2016.
- ↑ Gözler, Kemal. "1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu". Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000 say 44-55'ten alınmıştır. 4 Mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 Aralık 2016.
- 1 2 3 Muzaffer, Erendil. "Atatürk ve Demokrasi" (PDF). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 6 cild. Temmuz 1986. 20 Aralık 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 Aralık 2016.
- 1 2 3 4 Hamza, Eroğlu. "Türkiye Cumhuriyetinin İlânı" (PDF). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. Temmuz 2003. 2 Aralık 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 Aralık 2016.
- ↑ Atatürk, Kemal. "Nutuk (Bölüm 11)". Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2004 (Bugünkü dille yayına hazırlayan: Zeynep Korkmaz). 6 Mayıs 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 Aralık 2016.
- ↑ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 15 Temmuz 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 13 Temmuz 2020.