Taras Bulba (roman)

Əsərin hadisələri XVII əsrin birinci yarısında Zaporojye kazaklarının mühitində baş verir. Povestin əsasını 1637–1638-ci illərdə hetman Nikolay Pototskinin rəhbərliyi altında çarın qoşunları tərəfindən yatırılmış kazak üsyanı təşkil edir. Taras Bulbanın mümkün prototiplərindən biri məşhur səyyah Nikolay Nikolayeviç Mikluxo-Maklayın ehtimal edilən əcdadı — XVII əsrin əvvəllərində Starodubda doğulmuş Zaporojye qoşununun kuren atamanı Oxrim Makuha hesab olunur. O, Boqdan Xmelnitskinin silahdaşı idi və üç oğlu vardı: Nazar, Xoma (Foma) və Omelka (Yemelyan). Nazar bir varlı polyak qızına məhəbbəti ucbatından kazaklara xəyanət edib polyakların tərəfinə keçir, Xoma onu atasına qaytarmaq istəyərkən həlak olur. Obrazın başqa bir prototipi kimi “Koliivşina” üsyanının rəhbərlərindən İvan Qonta də göstərilir. Yaşlı kazak polkovniki Taras Bulbanın yanına Kiyev akademiyasını bitirdikdən sonra iki oğlu — Ostap və Andrey qayıdır. Bütün kazaklarda olduğu kimi, onların da tam yetişməsi üçün kazakların əsas ər meydanı olan Zaporejyeyə gedirlər. Çünki, bir kazak ancaq zəfərləri ilə xatırlanır və əsl kazak olur. Onların yeganə misyası dinlərini və millətlərini katolik polyaklardan, tatarlardan, yəhudilərdən və türklərdən qorumaqdır. Oğullarının gücünü görən Tarasın özü də döyüş ruhuna qapılır və onları köhnə döyüş yoldaşlarına təqdim etmək üçün birlikdə yola düşür. Ana isə bütün gecəni yatmamış oğullarının başı üstündə keçirir və gecənin uzanmasını arzulayır. Səhər xeyir-duadan sonra dərddən sarsılmış ana çətinliklə uşaqlardan ayrılır. Üç atlı səssizcə yol gedir. Taras keçmiş həyatını xatırlayır, gözlərinə yaş dolur. Xaraktercə sərt olan Ostap anasının göz yaşlarından təsirlənir. Andrey isə doğma evlə vidalaşsa da, Kiyevdə tanış olduğu gözəl polyak qızını xatırlayır. Kazaklar hərbi məşqlərə vaxt sərf etməyi sevmir, döyüş təcrübəsini birbaşa savaşlarda qazanırlar. Ostap və Andriy bu həyatın içinə həvəslə atılırlar. Lakin Taras bu boş əyləncədən narazıdır və kazakları yürüşə qaldırmaq istəyir. Yeni seçilmiş başçı əvvəlcə Türkiyəyə yürüş planlaşdırsa da, Ukraynadan gələn kazakların polyak zadəganlarının zülmündən danışması nəticəsində ordu Polşaya qarşı yürüş etmək qərarı verir. Müharibə xalq-azadlıq xarakteri alır. Tezliklə bütün Polşa cənub-şərqi qorxu içində qalır: “Zaporojyelilər gəldi!” Döyüşlərdə gənc kazaklar sürətlə yetkinləşir, hər iki oğul igidliyi ilə seçilir. Kazaklar varlı Dubno şəhərini mühasirəyə alır, lakin güclü müqavimətlə üzləşirlər və şəhəri aclıqla təslim etməyə çalışırlar. Bir gecə Andreyin yanına sevdiyi qızın xidmətçisi gəlir və qızın şəhərdə aclıq çəkdiyini deyir. Andrey çörək götürərək gizli keçidlə şəhərə daxil olur. Sevgilisi ilə görüşəndə o, atasından, qardaşından və vətənindən imtina edir: onun üçün vətən artıq həmin qızdır. Andrey polyakların tərəfinə keçir. Şəhərə gələn polyak qoşunları sərxoş kazaklara hücum edib bir çoxunu öldürür və əsir alır. Taras oğlunun xəyanət etdiyini öyrənir. Sonrakı döyüşlərin birində o, Andreyi meşəyə çağırır və üz-üzə gəldikdə onu özü öldürür: “Mən səni dünyaya gətirdim, mən də səni öldürəcəyəm.” Polyaklar kazakları məğlub edir, Ostap əsir düşür, yaralı Taras isə qaçaraq Zaporojye qayıdır. Sağaldıqdan sonra o, yəhudi Yankelin köməyi ilə gizlicə Varşavaya gedir və oğlunu xilas etməyə çalışır. Lakin Ostapın edamına şahid olur. Oğul ölüm anında atasını çağırır və Taras gizləndiyi yerdən “Eşidirəm!” deyə cavab verir. Sonra yüz iyirmi min kazak yenidən Polşaya qarşı yürüşə qalxır. Taras oğlunun ölümünün qisasını almaq üçün xüsusilə amansız davranır. Polyak hetmanı Nikolay Pototski sülhə and içsə də, Taras buna inanmır və haqlı çıxır — polyaklar yenidən hücum edərək kazakları məğlub edirlər. Taras öz dəstəsi ilə Polşa torpaqlarında döyüşərək qisas almağa davam edir. Nəhayət, Pototskinin qoşunları Dnestr sahilində onu mühasirəyə alır. Dörd gün davam edən döyüşdən sonra kazaklar geri çəkilərkən Taras itirdiyi müştüyünü axtarmaq üçün dayanır və əsir düşür. Onu zəncirlə palıd ağacına bağlayıb altında od qalayırlar. Ölümündən əvvəl Taras yoldaşlarına çay sahilindəki qayıqlara tərəf qaçmağı əmr edir və onları xilas edir. Kazaklar avar çəkərək uzaqlaşır və öz atamanlarını ehtiramla xatırlayırlar. Bütün kazaklarda olduğu kimi, onların da tam yetişməsi üçün kazakların əsas ər meydanı olan Zaporejyeyə gedirlər. Çünki, bir kazak ancaq zəfərləri ilə xatırlanır və əsl kazak olur. Onların yeganə misyası dinlərini və millətlərini katolik polyaklardan, tatarlardan, yəhudilərdən və türklərdən qorumaqdır.

Nikolay Vasilyeviç Qoqolun "Taras Bulba" əsəri üzərində işləməsindən əvvəl yazıçı tarixi mənbələri diqqətlə və dərindən öyrənmişdi. Bu mənbələr arasında Boplanın “Ukraynanın təsviri”, knyaz Semyon İvanoviç Mışetskinin “Zaporojye kazaklarının tarixi”, həmçinin Ukrayna salnamələrinin — Samovidets, Samuil Veliçko, Qriqori Qrabyanqanı əhatə edən əlyazma siyahıları var idi. Bu materiallar yazıçıya xalq həyatının ruhunu, insanların xarakterini və psixologiyasını anlamağa kömək etmişdi. Povestin yaradılmasında daha bir mühüm mənbə Ukrayna xalq mahnıları, xüsusilə tarixi nəğmələr olmuşdur. "Taras Bulba" mürəkkəb və uzun yaradıcılıq tarixinə malikdir. Əsər ilk dəfə 1835-ci ildə "Mirqorod" toplusunda çap edilmişdir. 1842-ci ildə Qoqolun "Əsərlər" külliyyatının ikinci cildində povest tamamilə yenidən işlənmiş variantda nəşr olundu. Yazıçı bu əsər üzərində fasilələrlə doqquz il — 1833–1842-ci illər arasında çalışmışdır. Birinci və ikinci redaksiyalar arasında ayrı-ayrı fəsillərin bir neçə aralıq variantı da yazılmışdı. Buna görə də 1842-ci il nəşri, mətn üzərində aparılmış çoxsaylı dəyişikliklərə baxmayaraq, 1835-ci il nəşrindən daha dolğun hesab olunur. "Taras Bulba"nın ikinci nəşri üçün hazırlanmış müəllif əlyazmasının orijinalı XIX əsrin 60-cı illərində qraf Kuşelyov-Bezborodkonun Nijin liseyinə bağışladığı materiallar arasında tapılmışdır. "Nijin əlyazması" adlandırılan bu mətn tamamilə Qoqolun öz xətti ilə yazılmışdı. Yazıçı xüsusilə beşinci, altıncı və yeddinci fəsillərdə çoxlu dəyişiklik etmiş, səkkizinci və onuncu fəsilləri isə yenidən işləmişdi. 1858-ci ildə qraf Kuşelyov-Bezborodko bu əlyazmanı Prokopoviçlər ailəsindən satın aldığı üçün əsəri müəllifin özünün qəbul etdiyi formada görmək mümkün olmuşdur. Lakin sonrakı nəşrlərdə "Taras Bulba" əsasən 1842-ci il çapı əsasında, yalnız kiçik düzəlişlərlə yenidən nəşr edilirdi. Qoqolun müəllif əlyazmalarını, katib surətlərini və 1842-ci il nəşrini bir araya gətirməyə yönəlmiş ilk ciddi cəhd isə yazıçının "Tam əsərləri külliyyatı"nın hazırlanması zamanı edilmişdir.

• Taras Bulba. Wydawnictwo: Czytelnik (Nəşriyyat: Читатель), 2002 (polyak dilində)
• Taras Bulba. Tərcüməçi Peter Constantine, Modern Library, 2003 ISBN 978-0-8129-7119-4 (40 il ərzində ilk tərcümə)
• تاراس بولبا Переводчик عوض شعبان (Аvad Şaban) دار الفارابي (Əl-Farabinin evi), 2007 (ərəb dilində)
• Tarаs Bulba. Malaga: AG Library, 2008 ISBN 9788475028088 (katalon dilində)
• Tarás Bulba. Editora 34, 2009 ISBN 9788573263862 (ispan dilində)
• Tarás Bulba. Madrid: Alianza Editorial, 2016 ISBN 9788420676821 (ispan dilində)
• Taras Bulba. Tərcüməçi Belkıs Korkmaz. İstanbul: Can Yayinlari ISBN 9789750741913 (türk dilində)
• Taras Bulba. Wentworth Press, 2019 ISBN 9780530089447 (ingilis dilində)
• Taras Bulba. Penterjemah Victor A. Pogadaev. Kuala Lumpur: DBP, 2013, 254 pp.ISBN 978-983-49-3766-9 (malaziya dilində)

• "Taras Bulba" (1909) — povestin ilk ekranlaşdırılması Aleksandr Drankovun ilk sessiz filmi
• "Taras Bulba^[ing.]" (1924) — Alman filmi, baş rolda İsaak Duvan Tartsov
• "Tarass Boulba" (1936) — Rus rejissoru Aleksey Qranovski tərəfindən çəkilmiş fransız filmi, baş rolda Qari Bor
• "The Rebel Son" (1938) — İngilis filmi, baş rolda Qari Bor
• "Taras Bulba" (1959, ing.) — ABŞ - Yuqoslaviya birgə layihəsi,maliyyə səbəblərinə ğrə çəkiliş dayandırılımışdır. Rejissor Robert Oldriç, baş rolda Entoni Kuin
• "Taras Bulba" (1962, ing.) — ən məşhur xarici ekranlaşdırma, baş rolda Yul Brinner. Əvvəlcə Taras roluna Bert Lankaster təsdiqlənmişdi, ilkin ssenari sosial realizm janrında idi
• "Taras Bulba, il cosacco" / "Le fils de Tarass Boulba" (1963) — Rejissor Ferdinando Baldi tərəfindən çəkilmiş italyan-fransız filmi, baş rolda Vladimir Medar
• "Taras Bulba" (1987, çex dilində) — Çex televiziya filmi
• "Дума о Тарасе Бульбе"(2009 ukr.) — povest əsasında çəkilmiş ukrayna televiziya, azbüdcəli bədii filmi. premyerası 29 mart 2009-cu ildə olmuşdur. Baş rolda Mixail Qoluboviç
• "Тарас Бульба"(2009) — povest əsasında çəkilmiş rus tammetrajlı bədii filmi, 2007-ci ildə Vladimir Bortko tərəfindən lentə alınmışdır, baş rolda Boqdan Stupka

• 
  Ukraynada Qoqolun 200 illiyi münasibətilə üzərində "Taras Bulba"nın təsviri olan marka buraxılmışdı.
• 
  Rumıniyada Qoqolun ölümünün 100 illiyinə görə 1952-ci ildə buraxılmış marka.
• 
  "Taras Bulban"ın şəkli olan və 1952-ci ildə SSRİ-də Qoqolun ölümünün 100 illiyi münasibətilə buraxılmış marka.
• 
  2009-cu ildə Rusiyada Qoqolun 200 illiyi münasibətilə buraxılmış marka.