XIX–XX əsrlərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı

-Azərbaycan nefti Rusiyanın o cümlədən SSRİ-nin ll Dünya müharibəsinədək inkişafın da böyük rol oynayıb. Azərbaycan coğrafiyşünası Əbdürrəşid ibn Saleh Bakuvi-nin verdiyi məlumata əsasən XV əsrin əvvəllərində Bakıda gündəlik neft hasilatı 200 xarvar(eşşək yükü) təşkil edirdi.Lakin vaxt irərilədikcə bu rəqəmlər artır.Azəbaycandakı Neft hasilatı XIX əsrdə aktiv yüksəlişdə idi. Verilən məlumata görə Azərbaycan neftinin illik periodda dəyişimi kənardakı şəkildə verilmişdir[şəkil 2].^[2]

1723-cü ildə I Pyotrın əmri ilə General Matyuşkin Bakını zəbt edir və ərazinin bütün neft sərvətləri Rusların əlinə keçir.1725-ci ildə Bakını ətrafında 48 qara neft quyusa var idi və bunlardan 1718150

batman hasilat əldə edilirdi.Əlavə olaraq ağ neft verən quyular da fəaliyyət göstərirdi.Çar lll Aleksandr da neftin əhəmiyyətini başa düşürdü və bu sahə də investisiyalar edirdi.1901-ci ildə çar II Nikolaya "Bakı-Fasr Körfəzi-Hindistan" neft kəməri lahiyəsi təqdim edilir.Çar bu lahiyənin böyük əhəmiyyətə malik olduğunu bildirsə də,dah sonra bu məsələ də heç bir hərəkət edilmir.

Nobel qardaşları Azərbaycanda neft istehsalında mühüm rol oynamışdırlar. Onların Bakıya ilk gəliş məqsədi silahların qundaqlarının hazırlanması üçün qoza ağacı tapmaq idi. Daha sonra məlum oldu ki, qoza ağacı bahalıdır. Lakin onlar daha böyük bir sərvət – Bakı neftini gördülər və onun saflığına heyran qaldılar. Bu səbəbdən də Bakıya yerləşmək qərarı aldılar. Nobel qardaşları əsas kapitalın 10%-dən çoxunu öz şəxsi vəsaitləri ilə tamamlayırdılar. Onların Azərbaycanı seçməsinin səbəbi əlverişli şərait və daşınma xərclərinin azlığı idi. Həmin dövrdə bir pud neftin araba ilə daşınma dəyəri 35 qəpik olduğu halda, boru kəməri ilə daşınması cəmi 3 qəpik təşkil edirdi.Bakının rəqibi olan Amerika nefti Pensilvaniyada 1876-cı ildən Con C. Rokfeller tərəfindən boru kəməri texnologiyası ilə daşınırdı. Bu texnologiya sonradan Rusiyada da tətbiq edildi. O illərdə Azərbaycanın ekoloji təmizliyi Nobel qardaşlarını maraqlandırmırdı. Onların sərbəst neft çıxarması nəticəsində Bakının bəzi ərazilərində neft çirkablıqları yaranmışdı. Hətta deyilənə görə, bu üfunətdən atlar bellərinə qədər çirkaba batırdılar.Nobel qardaşlarının sərvəti gündən-günə artırdı. Bu dövrdə onlar işçilərin asudə vaxtı üçün böyük bir parkın mərkəzində “Villa Petrolea”nı inşa etdilər. “Villa Petrolea” SSRİ dövründə rayon miqyaslı özfəaliyyət dərnəklərinin mədəniyyət evi kimi istifadə olunurdu. Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində Bakıda yenidən fəaliyyətə başlayan neft şirkətləri oranı təmir etdirib ofislərinə çevirdilər.Bakı neftindən əldə olunan gəlirin 90%-i Rusiya xəzinəsinə və Nobel qardaşlarının sərvətinə gedirdi. Həmin dövrdə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin neft sektorunda hörmətli payı var idi. Lakin o, təzyiqlərə dözə bilməyərək öz hissələrini 5 milyon rubla ingilislərə satdı. Daha sonra bu hissələr əsasında 1897-ci ildə ingilislər “Oleum” şirkətini yaratdılar. İllər keçdikcə ingilislər Tağıyevdən 5 milyon rubla aldıqları hissələrdən 7,5 milyon rubl vergi qazandılar.1848-ci ildə Bibiheybətdə qazılmış quyu sənaye üsulu ilə qazılan ilk quyu oldu və 1859-cu ildə ABŞ-ın Pensilvaniyasında qazılan quyudan 11 il əvvəl açıldı. 1870-ci ildə rus mühəndislər Bakı şəhərinin əsaslı planını tərtib etdilər. Həmin vaxt ölçülərinə görə Bakı Avropanın və ABŞ-ın ən böyük şəhərlərinə yaxınlaşmışdı.1911-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü ilə Ağ şəhərdə ilk təmiz su quyusu insanların istifadəsinə verildi. 1901-ci ildə Bakı nefti dünya neft istehsalının 50%-ni, Rusiya neft istehsalının isə 95%-ni təşkil edirdi. Birinci Dünya müharibəsi dövründə Bakı nefti Rus ordusunun motorlu araba birliklərinin tələbatını rahatlıqla ödəyirdi. Lakin Rusiyada vətəndaş müharibəsinin başlaması nəticəsində Bakı nefti Rusiyanın tərkibindən çıxdı.

-Bakı nefti 1918-ci il 28 Maydan etibarən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibinə daxil oldu. Lakin ərazidəki qarışıq siyasi vəziyyət bu hakimiyyəti qısaömürlü etdi, çünki şəhər erməni əsilli bolşevik qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Qafqaz İslam Ordusunun (Osmanlı İmperiyası) təşəbbüsü ilə Bakı 15 sentyabr 1918-ci ildə geri alındı və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə tabe edildi.1920-ci ildə isə Qızıl Ordu Bakını işğal etdi və bundan sonra şəhər Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil oldu. Bu dövrdən etibarən Bakı nefti SSRİ-nin iqtisadi inkişafı naminə həyata keçirilən əməliyyatlarda mühüm rol oynadı və ölkənin sənaye gücünün artmasına böyük töhfə verdi.

1939-cu ildən etibarən Bakı Müttəfiq Qüvvələrin açıq hədəfinə çevrildi. Bunun səbəbi SSRİ-nin Nasist Almaniyasına neft satması və bu neftin əsas hissəsinin Bakıdan gəlməsi idi. Lakin 1940-cı il 14 iyunda Parisin Almanlar tərəfindən işğal edilməsindən sonra Fransız və İngilis qüvvələrinin Bakını bombalama planı üzə çıxdı. Bakı sakinləri bu xəbəri dəhşətlə oxudular. Hətta bir müddət insanların üzündə Almanlara minnətdarlıq hissi görünürdü. Lakin bu minnətdarlıq uzun sürmədi: 1941-ci il 22 iyunda Almanlar “Barbarossa” əməliyyatını həyata keçirərək SSRİ-yə hücum etdilər.Müharibənin ilk illərində Almanlar Moskvaya 3 km yaxınlaşdılar. O qədər yaxın idilər ki, snayperlər öz mövqelərindən Kreml bürclərini görə bilirdilər. Lakin Hitlerin əmri ilə həyata keçirilən “Tayfun” əməliyyatı uğursuzluqla nəticələndi. Bundan sonra Bakı üçün həlledici məqam gəldi. 1942-ci ilin payızında Almanlar “Braunschweig” əməliyyatı ilə Qafqaza soxuldular. “Edelweiss” (Bakıya hücum) əməliyyatı isə Almanların təchizatının tükənməsi və qışın gəlməsi səbəbindən başlamadan bitdi.Stalingrad döyüşü sadəcə bir hərbi qarşıdurma deyil, həyatda qalmaq mübarizəsinə çevrildi. Şəhərin 90%-i Almanlar tərəfindən işğal edilsə də, şimaldan gələn 1 milyon SSRİ əsgəri və Bakıdan Volqa çayı vasitəsilə göndərilən ərzaq və neft döyüşün taleyini dəyişdi. Nəticədə Almanlar məğlub oldular. Bundan sonra onlar ilboyu yavaş-yavaş geri çəkildilər və nəhayət, 1945-ci il 9 mayda Berlinin zəbt olunması ilə müharibə başa çatdı.

Arif Cabarov 2010 (müzakirə) 19:10, 4 yanvar 2026 (UTC)