Xaltanlı Tağı

Xaltanlı Tağı 1798-ci ildə Quba əyalətinin Xaltan kəndində anadan olmuş, ömrünün çox hissəsini bu kənddə keçirmişdir.^[1] Kameral təsvirlərə əsasən, atasının adı İsmayıl, babasının adı Mövlamqulu, qardaşının adı isə İsa olmuşdur. Tağı mollaxana təhsilini Tahircal (indiki Qusar rayonunda) kəndində almış, sonradan elmə dərin maraq göstərərək Tabasaranın Yaraq kəndində dövrünün böyük alimi Məhəmməd Yaraqlının mədrəsəsində təhsilini tamamlamışdır. Maraqlıdır ki, Dağıstan xalqlarının I imamı Qazi Məhəmməd və III imam Şeyx Şamil də həmin illərdə bu mədrəsədə təhsil almışlar. Aşıq Tağının Qazi Məhəmmədlə deyişməsi və Şeyx Şamilə yazdığı üç şeir bizə məlumdur. Aşıq Tağı Xaltanda yaşasa da, tez-tez səfərlərdə olmuş, Azərbaycan türkcəsinin işləndiyi geniş coğrafiyada – Həştərxandan Ərdəbilə, Xorasana qədər – sazı və sözü ilə gəzib dolaşmışdır. Onun Dağıstana getdiyi illər Şeyx Şamil hərəkatı dövrünə düşmüşdür. Deyilənə görə, əsgərlər onu tutub Şamilin yanına gətirmiş, söhbət zamanı onun el sənətkarı olduğu aydınlaşmışdır. Tağıya burada əsgərlərlə qalması təklif olunmuş, o isə aşığın el arasında olmasını vurğulayaraq sərbəst buraxılmasını xahiş etmişdir. Bundan sonra Tabasarana, Həştər xana, Şamaxıya, Gəncəyə, Qarabağa gəlmiş, el sənətkarı kimi müxtəlif bölgələri gəzmiş, Xoya və Xorasana getmişdir. Axırıncı xəbəri Təbrizdən gəlmişdir. Quba ağsaqqallarının söyləmələrinə görə, Xaltanlı Tağının əsli Təbrizdən olmuşdur; "Bəlkə gəlmədim" rədifli şeirində də buna işarələr vardır.^[2] Tağının Sədi adında oğlunun da Dağıstanda təhsil aldığı, şeirlər yazdığı və onların Abbasqulu ağa Bakıxanovun təşkil etdiyi “Gülüstan” ədəbi məclisinin iştirakçıları olduğu qeyd olunur.

1863-cü il və 1874-cü il siyahıyaalmalarına əsasən, Xaltanlı Tağının 1873-cü ildə vəfat etdiyi qəbul edilir.

Aşıq şeirinin əllidən artıq növündə yaradan Xaltanlı Tağı Azərbaycan dilində yazıb-yaratmış, yaradıcılığında qoşma, gəraylı, deyişmə, divani, qıfilbənd, ustadnamələrlə yanaşı, qəzəl və müxəmməslərə də geniş yer vermişdir. Şirvan aşıq şeirinin əsas yaradıcılarından biri kimi tanınan Tağı dövrünün görkəmli ziyalıları ilə yaxın münasibətdə olmuşdur: Quba qazisi Abdulla əfəndi, Tahircallı Əmir Əli əfəndi, Xınalıqlı Əmin, Qubalı Hacı, Mirzə Möhsün Xəyali, Mahin, Ehraqlı Aşıq Rəcəb, Müşkürlü İbrahim və başqaları ilə. O, "Molla Nur" dastanının şifahi variantını söyləmiş və bu dastanın xalq arasında yaşamasında mühüm rol oynamışdır.^[3] Quba, Şamaxı və Dağıstan tərəflərdə xüsusilə məşhur olmuşdur. Tağının yaradıcılığı uzun müddət diqqətdən kənarda qalmış, şeirləri dillərdə dolaşmış, aşıqların repertuarında yaşamışdır. Buna görə də bir qismi unudulmuş, hazırda 125-ə qədər şeiri əldə olunmuşdur. 28 yeni saz havası Xaltanlı Tağının adı ilə bağlıdır. Onun mahnıları arasında “Qobustanı”, “Quba Kərəmi”, “Alça gülü”, “Cığatay Koroğlu”, “Vücudnamə”, “Çoban yaylağı” xüsusilə məşhurdur.

Əməkdar incəsənət xadimi, mərhum Ağalar Mirzə Xaltanlı Tağı haqqında araşdırma aparmış, 1999-cu ildə ustad aşığın həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş “Xaltanlı Tağı” adlı kitabı dərc etdirmişdir. Bu zaman Aşıq Haşım Ağalar Mirzəyə Xaltanlı Tağının “Güllü və Tağı” dastanını vermiş və yeni kitab çap olunmuşdur. 2024-cü ildə "Mücrü" nəşriyyatında publisist, yazar Tahir Həsənlinin "Xaltanlı Tağı" kitabı, 2025-ci ildə isə "Haqdan yanan çıraq" kitabı işıq üzü görmüşdür.^[4]

• Xaltanlı Tağı
• "Xaltanlı Tağı" kitabı – Tahir Həsənli. PDF yüklə
• Haqdan yanan çıraq. Tahir Həsənli. PDF yüklə
• Tahir Həsənli, "XALTANLI TAĞI", "Azərbaycan jurnalı, 2024, 1, s.180
• Xaltanlı Tağı barədə kitab çap olundu