Yəzdanyar urməvi

Ərəblər arasında, Şeyx Əbübəkər (az.-əski. شیخ ابوبکر‎) ləqəbi ilə məşhur olan Əl-Şeyx Əlimam Əlarif Əlihüseyn ibni Əli Urməvi Əl-Azərbaycani (az.-əski. الشیخ الامام العارف حسین بن علی اورموی الأذربایجانی‎), hicri-qəməri üçüncü və dördüncü əsrlərdə və ya 24-330 illər arasında yaşamış və Urmiyada dünyaya gəlmişdir.^[2]

İbni Yəzdanyarın danışıqlarında və sözlərində islamdan əvvəlki düşüncələr də görünürdü və o da Zərdüşt olduqlarına görə idi. İbni Yəzdanyarın cəddi, Yəzdanyar bir Zərdüşt adıdır. Sonralar İslam dinini qəbul edir və sünni olurlar. Səfəvilərə kimi Azərbaycan daha çox Sünni məzhəbli idı.

Məhəmmədəli Tərbiyət, Azərbaycan alimləri kitabında yazır: Sufi alimlərindən idi və təsəvvüfdə özünəməxsus təriqəti var idi. Şəlbi və Qirəvi kimi məşhurlar onu qəbul etmirdilər və bu da (Yəzdanyar) İraqın bir qrup şeyxlərini qəbul etmirdi.

İbn Yəzdaniyarın adının çəkildiyi ən qədim mənbə olan Kalabadinin tərifində o, Əbu Həfs Həddad, Bəyazid Bəstami və s. kimi İranın digər sufi adamları ilə birlikdə xatırlanır. Kalabadi onun şəhərinin adını çəkməmişdir. İbn Yəzdaniyar Məşhur rəvayətlərə görə, Ərmoidir. Kalabadidən sonra Səlmi, Qaşiri və Ənsari kimi müəlliflər onun şəhərinin adını çəkmişdirlər.^[3]

Son illərdə daxili güc mərkəzləri və Qərbi Avropa imperiyası səlibçi dövlətləri (Fransa, ABŞ və s.) və Pan-İranizm və Erməniçilik kimi oxşar millətçi hərəkatlar tərəfindən dəstəklənən və bundan məmnun olan bir növ ifrat, aqressiv və ekspansionist kürd millətçiliyi ortaya çıxmışdır. Bu ifrat kürd millətçi hərəkatı, ekspansionist komponentinə uyğun olaraq, çoxsaylı qeyri-kürd personajlarını, şəhərlərini, bölgələrini və anlayışlarını təmsil edən tarixin, kürdlərin və Kürdüstanın geniş şəkildə yenidən yazılması ilə məşğuldur. Azərbaycanın Ormu şəhərində kürd elementinin mövcudluğu üçün bir presedent və tarix yaratmaq ifrat ekspansionist kürd millətçilərinin əsas fəaliyyətlərindən birini təşkil edir. Türküstan ləqəbini daşıyan və müasir türk millətçiliyinin beşiyi olan və Azərbaycandakı türkçülüyün, türk-İranın və İranın beyin məhsulu olan Azərbaycanın Oromo şəhərində son onilliklərə qədər heç vaxt yerli kürd əhalisi olmayıb və son iki əsrdə təxminən 250 dəfə "xarici" (yəni yerli olmayan) kürd quldurları tərəfindən işğala, qırğına, qətlə, talana, işğala və dağıdılmaya məruz qalıb.

Bu inadkarlıqla kürd ekstremist millətçiləri, Pan-İranistlər kimi, İbn Yəzdəniyarı Oromo şəhərindən olan kürd kimi təsvir edir və hətta İbn Yəzdəniyarın Oromodakı məzarı kimi saxta bir yer təbliğ edirlər. Onlar həmçinin Ruminin "Əxi Türk" ləqəbli Hüsaməddin Çələbinin babasına aid edildiyinə inandığı "Kürd olduğum üçün ərəb oldum" (yəni "Kürd olduğum üçün ərəb kimi oldum") ifadəsini səhv şərh edir və həm Əxi Türkü, həm də nəvəsi Hüsaməddin Çələbi Türkünü kürd kimi təqdim edirlər. Yuxarıdakı atalar sözündəki "Kürd"dən fərqli olaraq, məcazi mənada səlis ərəb dilində danışa bilməyən və etnik ad olmayan biri deməkdir, "Əxi Türk" birləşməsindəki "Türk" etnik addır və Hüsaməddinin babasının Urmiyadan olan bir türk olduğunu açıq şəkildə bildirir və vurğulayır.^[4]

Hüsaməddin Çələbinin babası ilə bağlı Ruminin "Urmu" və "Türk" sözlərinin birlikdə istifadə etməsi, İbn Yəzdənyarın doğulduğu Uramın Azərbaycanın Urum şəhəri ola bilməyəcəyini göstərən başqa bir səbəbdir. Çünki Mazandaranın Uramında hamı Mazani idi və türk yox idi. Buna görə də, türk haqqında deyilən orijinal Ermodakı Urmu, yalnız türk olan Ormo, yəni Azərbaycanın Urmusu ola bilər; Mazandaran-Təbəristandakı Ermo Mazani deyil.

Köhnə və qədim tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, onun erməni olmasına əsas verən bütün əsərləri yazı səhvinə görə belə oxunmuş və o, mütləq şəkildə Urmiya şəhərindən olan bir Türkdür.^[5]

Bəzi mənbələrdə Yəzdanyara Kürd sözü (اَمسيتُ كرديا و اَصبحتُ عربيا)^[6] işləndiyi üçün indi, Kürdlər onun Kürd olduğunu hesab edirlər. Bir halda ki Kür sözü keçmişdə çoban və mal-daval saxlayan anlamında idi və indiki mənanı daşımırdı.^[7]