Aleksandr Belyayev (rus. Александр Романович Беляев; 4 (16) mart 1884[2][1][…], Smolensk[2][3] – 6 yanvar 1942[2][3][…], Puşkin[d], Leninqrad[2]) — Rus elmi-fantastik ədəbiyyatının yaradıcılarından, tanınmış rus əsilli yazıçı. Sovet elmi fantastika ədəbiyyatının banilərindən biri, özünü tamamilə bu janra həsr edən ilk sovet yazıçısı idi[4] İxtisas etibarilə hüquqşunas olan Belyayev tərəfindən yazılan ən məşhur əsər "Amfibiya adam" hesab olunur. Onun ən məşhur romanları arasında "Professor Douelin başı", "Ariel", "KEC ulduzu" və bir çox başqaları var ( ümumilikdə 70-dən çox elmi fantastika əsəri, o cümlədən 17 roman). Belyayev həyatının böyük bir qismini xəstə yatağında keçirməyə məcbur olmuş və əsərlərinin əksəriyyətini sağlığında çap etdirə bilməmişdir. 1920 və 1930-cu illərdəki əsərləri onu rus elmi fantastikasında çox hörmətli bir şəxs etdi və tez-tez "Rusiyanın Jül Verni" adlandırıldı.[5]
| Aleksandr Belyayev | |
|---|---|
| rus. Александр Романович Беляев | |
 | |
| Təxəllüsü | А. Ром[1], Арбел[1] |
| Doğum tarixi | 4 (16) mart 1884[2][1][…] |
| Doğum yeri |
|
| Vəfat tarixi | 6 yanvar 1942[2][3][…] (57 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri |
|
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | yazıçı, fantastika yazıçısı[d], reportyor, hüquqşünas, jurnalist |
| Fəaliyyət illəri | 1914-cü ildən |
| Əsərlərinin dili | rus dili |
| Janr | elmi fantastika |
| Tanınmış əsərləri | |
 |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Aleksandr Belyayev Smolenskdə pravoslav keşişinin ailəsində — Smolensk Allah Anasının (Odigitria) ikonası kilsəsinin baş keşişi olan atasının ailəsində anadan olub. Atası Roman Petroviç Belyayev, anası isə Natalya Fyodorovna idi. Atası
daha iki övladını itirdikdən sonra (Aleksandrın bacısı Nina uşaqlıqda sarkomadan ölüb, qardaşı Vasiliy isə, baytarlıq tələbəsi idi, qayıqla gəzinti zamanı boğulub), onun ailə ənənəsini davam etdirməsini istədi və Aleksandr Smolensk seminariyasına yazdırdı. Belyayev çox maraqlı və həvəsli bir insan idi. Erkən yaşlarından musiqiyə böyük maraq göstərirdi: skripka və royala öz-özünə çalmağı öyrənmişdi, saatlarla musiqi ilə məşğul olmağı sevirdi. Onun başqa bir məşğuliyyəti fotoqrafiya idi (onun çəkdiyi “mavi tonlarda boşqab üzərində insan başı” adlı fotoşəkil məlumdur). A. Belyayevin Esperanto dili ilə də məşğul olduğu bilinir. Uşaqlıqdan çox oxuyur, macəra ədəbiyyatını sevirdi. Çox hərəkətli idi, müxtəlif zarafat və oyunlar etməyi xoşlayırdı; bu zarafatlardan biri nəticəsində gözünü zədələmiş və sonradan görməsi zəifləmişdi. Gənclik illərində uçmaq arzusu da vardı: qollarına süpürgə bağlayaraq uçmağa çalışır, damdan çətirlə və çarşaflardan hazırladığı paraşütlə tullanır, planerlər düzəldirdi. Bir dəfə yenə uçmağa cəhd edərkən uğursuz eniş etmiş və dabanları üzərinə düşərək belini zədələmişdi. Bu zədə sonradan onurğa sütununun vərəminin yaranmasına və əlilliyə səbəb olmuşdu. 16–18 yaşlarında stereoskopik proyeksiya fənəri ixtira etmişdi. Atası oğlunun öz işinin davamçısı olmasını istəyirdi və onu 1894-cü ildə ruhani məktəbinə göndərdi. 1895-ci ildə bu məktəbi bitirdikdən sonra Aleksandr Smolensk ruhani seminariyasına keçdi. 1901-ci ilin iyununda seminariyanı bitirsə də, ateist olduğuna görə keşiş olmadı. 1901-ci ilin avqustunda Smolensk Xalq Evinin teatrı ilə müqavilə bağladı və 1902-ci ilin martına qədər “Dəlisov gecələr”, “Revizor”, “Trilbi”, “Meşə”, “Ruhən yoxsullar”, “Dəli pullar”, “Uşaq oğrusu”, “Şahinlər və qarğalar”, “Cinayət və cəza”, “İki yeniyetmə”, “Kartbaz” kimi tamaşalarda çıxış etdi. Atasının istəyinə baxmayaraq, 1902-ci ilin iyununda Yaroslavldakı Demidov Hüquq Liseyinə daxil oldu.
1905-ci ilin yanvarında ümumrusiya tələbə tətili səbəbindən liseydə dərslər dayandırıldı və Belyayev evə qayıtdı. Həmin ilin 27 martında (9 aprel) atası vəfat etdi. Atasının ölümündən sonra Belyayev dolanmaq üçün müxtəlif işlər görməyə məcbur oldu: dərs deyir, teatr üçün dekorasiyalar çəkir, Trutstsi sirk orkestrində skripka çalır və şəhər qəzetlərində musiqi tənqidçisi kimi yazılar dərc etdirirdi. 1905-ci ilin 10–11 dekabrında Birinci Rus İnqilabı zamanı Moskvadakı tələbə iğtişaşlarında və barrikadaların qurulmasında iştirak etdi. Sonralar Korelinin rəhbərlik etdiyi sosialist-inqilabçılar qrupu ilə əlaqə saxladığı üçün quberniya jandarm idarəsinin nəzarəti altında idi. Jandarmiyanın gizli hesabatlarında o, “Jivoy” (“Canlı”) ləqəbi ilə qeyd olunurdu. 1906-cı ilin iyununda Demidov liseyində dərslər yenidən başladıqda Aleksandr təhsilini davam etdirmək üçün geri qayıtdı. Məktəbi bitirdikdən sonra Belyayev hüquqşünas kimi fəaliyyətə başlayıb və yaxşı nüfuz qazanıb.1909-cu ilin avqustunda onun üzərində gizli müşahidə quruldu, həmin ilin 2-dən 3 noyabra keçən gecə isə jandarm idarəsi onun evində axtarış apardı.
1909-cu ilin iyununda Aleksandr Belyayev liseyi bitirdikdən sonra Smolenskə qayıtdı və hüquq fəaliyyəti ilə məşğul olmağa başladı. Əvvəlcə vəkilin köməkçisi (1909-cu ilin iyunu), daha sonra isə vəkil (1914-cü ilin iyunu) oldu və qısa müddətdə yaxşı tanınan hüquqşünasa çevrildi. Bununla yanaşı, Belyayev həftədə 6 dəfə çıxan və əlavə buraxılışları, eləcə də ədəbi əlavələri olan “Smolenski Vestnik” qəzetində də işləyirdi. Onun ilk yazıları 1906-cı ildə çap olunmuşdu, 1911-ci ildən isə qəzetlə əməkdaşlığı müntəzəm xarakter aldı. Bu yazılar əsasən teatr və musiqi premyeraları haqqında reportajlar, tənqidi qeydlər və ictimai-ədəbi həyat haqqında oçerklər idi. Məqalələrini “-B-la-f-” təxəllüsü və ya “B.” imzası ilə dərc etdirirdi. 1910–1913-cü illərdə Belyayev qəzetin ştat əməkdaşı idi və teatr resenziyaları, həmçinin Avropaya səfərləri haqqında yol qeydləri yazırdı. 1913–1915-ci illərdə isə qəzetin redaksiya katibi kimi çalışdı.
1911-ci ildə varlı meşə sənayeçisi Skundinin müdafiəsinə görə gənc vəkil yaxşı qonorar aldı. Bunun nəticəsində onun maddi vəziyyəti yaxşılaşdı: yaxşı mənzil kirayələdi, onu gözəl şəkildə mebellə təmin etdi, rəsm əsərlərindən ibarət kolleksiya topladı və böyük kitabxana yaratdı.
1913-cü ilin martının sonunda Avropaya səfər etdi. O, Fransa və Italiya kimi ölkələrdə oldu, həmçinin Roma, Venesiya, Neapol, Florensiya və Genuya şəhərlərini ziyarət etdi. Bu səfər zamanı onun uşaqlıq arzusu da həyata keçdi — Belyayev hidroplanla havaya qalxdı. Bu səyahət haqqında yazdığı yol qeydləri “Smolenski Vestnik” qəzetində çap olundu.
1914-cü ilin noyabrında o, vəkillik fəaliyyətini tərk edərək “Smolenski Vestnik” qəzetinin məsul redaktoru vəzifəsini qəbul etdi, lakin 1915-ci ilin fevralında yenidən vəkilliyə qayıtdı.
1908–1909-cu illərdə Belyayev Anna (Stankeviç?) ilə evli olmuşdu. 1913-cü ildə isə ikinci dəfə Vera Bılinskaya ilə evləndi.
Hələ liseydə oxuduğu vaxtlardan Belyaev teatrla ciddi maraqlanırdı. Onun rəhbərliyi ilə 1913-cü ildə oğlan və qız gimnaziyalarının şagirdləri “Üç il, üç gün, üç dəqiqə” adlı nağılı səhnələşdirmişdilər; tamaşada kütləvi səhnələr, xor və balet nömrələri də vardı. Həmin il Belyaev və violonçel ifaçısı Y. N. Saburova birlikdə Qriqoryevin “Yatan şahzadə” opera-nağılını səhnəyə qoydular.
Belyayev həm dramaturq, həm rejissor, həm də aktyor kimi çıxış edə bilir, kostyum və dekorasiya eskizləri hazırlayırdı. Smolenskdə fəaliyyət göstərən Belyayevlərin ev teatrı çox məşhur idi və təkcə şəhərdə deyil, onun ətrafında da qastrollar edirdi. Bir neçə mövsüm ərzində tamaşalar hətta Moscow şəhərində də göstərilmişdi. Bu müddət ərzində kiçik həcmdə də olsa, yazmağa davam etdi. Lakin ədəbiyyat ona getdikcə daha cazibədar görünməyə başladı və 1914-cü ildə hüququ tərk edərək ədəbi fəaliyyətinə tam diqqət yetirdi.
Bir dəfə Smolenskə paytaxtdan gəlmiş teatr truppası — Konstantin Stanislavskinin rəhbərlik etdiyi kollektiv — qastrol zamanı xəstələnmiş aktyoru əvəz etmək üçün Belyayevi bir neçə tamaşada səhnəyə çıxarmağa razı salmışdı.
1914-cü ilin iyulunda Moskvada çıxan “Protalinka” uşaq jurnalında Belyaevin “Nənə Moyra” adlı pyesi dərc edildi.
Ancaq onun müalicəsi uğursuz oldu; infeksiya onurğasına yayıldı və ayaqlarının iflic olmasına səbəb oldu. Belyayev daimi ağrılardan əziyyət çəkirdi və o, altı il ərzində iflic vəziyyətində qaldı. Həyat yoldaşı onu tərk etdi, çünki iflic birinə baxmaq istəmirdi. Düzgün müalicə axtarışı ilə o, anası və yaşlı dayəsi ilə birlikdə Yaltaya köçdü. Bərpa dövründə o, Jül Vern, Herbert Uells və Konstantin Siolkovskinin əsərlərini oxuyub və xəstəxana çarpayısında şeirlər yazmağa başladı.
1922-ci ilə qədər o, xəstəliyi qalib gəldi və Yaltada iş tapmağa çalışdı. O, qısa müddət polis inspektoru kimi çalışdı, kitabxanaçı kimi digər təsadüfi işlər də gördü, lakin həyat yenə də çətin idi. Aleksandr Belyayev 1923-cü ildə Moskvaya köçdü və burada müxtəlif Sovet təşkilatlarında məsləhətçi kimi yenidən hüquqla məşğul olmağa başladı. Eyni zamanda Belyayev elmi-fantastik romanlar müəllifi kimi ciddi ədəbi fəaliyyətə başladı. 1925-ci ildə "Professor Douelin başı" ("Голова Профессора Доуэля") adlı ilk romanı nəşr olundu.
Aleksandr Belyayev 1931-ci ildən etibarən həyat yoldaşı və böyük qızı ilə birlikdə Leninqradda yaşadı; kiçik qızı isə 1930-cu ildə, altı yaşında, meningitdən vəfat etdi. O, Leninqradda 1934-cü ildə SSRİ-ni ziyarət edən Herbert Uells ilə görüşdü. Həyatının son illərində Belyayev Leninqradın Puşkin qəsəbəsində yaşadı. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Barbarossa əməliyyatının əvvəlində o, bir neçə ay əvvəl keçirdiyi əməliyyatdan sonra sağalma dövründə olduğu üçün təxliyə olunmaqdan imtina etdi.
Aleksandr Belyaev 1942-ci ildə, Puşkin şəhəri nasistlər tərəfindən işğal olunarkən, aclıqdan Sovetlər İttifaqının Puşkin şəhərində vəfat etmişdir. Onun məzarının dəqiq yeri bilinmir. Puşkin şəhərində yerləşən Kazanskoye qəbiristanlığında, cəsədinin basdırıldığı ehtimal edilən kütləvi məzarın üzərinə memorial daşı qoyulmuşdur. Puşkin şəhərində yerləşən Kazan qəbiristanlığında, cəsədinin basdırıldığı ehtimal edilən kütləvi məzarın üzərinə xatirə daşı qoyulmuşdur.
Onun həyat yoldaşı və qızı sağ qalmış və Folksdoyçe (Belyayevin həyat yoldaşının anası isveç idi) kimi qeydiyyata alınmışdılar. Müharibənin sonlarına yaxın nasistlər tərəfindən Polşaya aparıldılar. Onlar Qərbi Sibirdəki Barnaula sürgün edildilər və orada 11 il sürgündə qaldılar.[6][7]
1964-cü ilə qədər qüvvədə olan Sovet müəlliflik hüququ qanununa əsasən, Belyaevin əsərləri ölümündən 15 il sonra ictimai mülkiyyətə keçdi. Postsovet dövründə Rusiyanın 1993-cü ildə qəbul edilmiş müəlliflik hüququ qanunu müəllifin ölümündən sonra 50 il müddətinə müəllif hüquqlarının qorunmasını təmin edirdi. 2004-cü ildə Rusiya Mülki Məcəlləsinin IV hissəsinin qəbul edilməsi ilə müəllif hüquqlarının müdafiəsi müəllifin ölümündən sonra 70 ilə, İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi illərində işləmiş və ya döyüşmüş müəlliflər üçün isə əlavə 4 il uzadıldı. 2006-cı ildə qəbul edilmiş qanunda isə qeyd edilirdi ki, Mülki Məcəllənin 1281, 1318, 1327 və 1331-ci maddələrdə təsvir edilən müəllif hüquqlarının müdafiəsi 50 illiyi olan əsərlərə şamil edilmir, müəllif hüququ müddəti 1993-cü il qanunu qüvvəyə minməzdən əvvəl başa çatmışdır.[8] Bütün bunlar Belyaevin əsərlərinin müəlliflik hüququ ilə qorunub-qorunmadığı və nə qədər müddətə qorunduğu ilə bağlı çaşqınlığa səbəb oldu.
- 1 2 3 4 Беляев Александр Романович // Литераторы Санкт-Петербурга. XX век (rus.). / под ред. О. В. Богданова
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Беляев А. Р. // Краткая литературная энциклопедия (rus.). Москва: Советская энциклопедия, 1962. Т. 1.
- 1 2 3 4 Беляев Александр Романович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ Ляпунов, Б. А. Критико-биографический очерк (rus). Москва: Советский писатель,. 1967. с.159.
- ↑ Русские писатели и поэты [Russian writers and poets] // Краткий биографический словарь (rus). Moscow. 2000.
- ↑ Миров, Сергей. "Материк Погибших Кораблей". Novaya Gazeta (rus). 28 iyun 2001. 10 noyabr 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyul 2015.
- ↑ "Александр Романович Беляев (1942-1984)". Alexandrbelyaev.ru (rus). Archived from the original on 16 noyabr 2016. İstifadə tarixi: 7 iyul 2015.
- ↑ Федеральный закон от 18.12.2006 № 231-ФЗ // Act of 2006 (rus). İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017 – WikiSource vasitəsilə.