Hil

Hil
Hil
	41°28′07″ şm. e. 48°20′28″ ş. u.
Ölkə	Azərbaycan
Rayon	Qusar rayonu
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü	809 m
Saat qurşağı	UTC+04:00;
Əhalisi
Əhalisi	5.022 nəf.;
Milli tərkibi	Ləzgilər
Dini tərkibi	Sünni - Müsəlmanlar (Şafii məzhəbi)
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi	AZ3820
	Xəritəni göstər/gizlə Hil
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Hil (ləzgi. Хьил)— Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Hil kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.^[2]

Tarixi

Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Hil kəndinin sakinləri imam Qazi Muhamməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər.

Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə Sovet hakimiyyətinin ləzgi xalqına qarşı apardığı fəaliyyətlər əsasən gizli saxlanılıb. Bəzi tarixçilərin fikrincə, həmin illərdə Sovet hakimiyyəti tərəfindən 20 minə yaxın ləzgi repressiyaya məruz qalıb, amma bu rəqəm daha da böyük ola bilər.

1918-ci ilin yaz aylarında bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Bu hadisələr M. Məlikməmmədovun Azərbaycan dilində nəşr olunmuş “Qanlı dərə” kitabında ətraflı şəkildə təsvir olunub.

Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular.

Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır^[3].

Toponimikası

Hil oykonimi, sadə. Qusar maili düzənliyindədir. Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonim özündə qədim Qafqaz Albaniyasında yaşamış gel tayfasının adını əks etdirir. XIX əsrdə Hiloba, Tulab, Köçərqaş, Tumalar, Tamuskən, Survanbəy, Xıdırbəy qazmaları, Gileykək, Əttək və s. obaların əraziləri bu kəndə məxsus olmuşdur.^[4]

Əhalisi

2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 5023 nəfər əhali yaşayır.^[5]

**Hil kəndi əhalisinin milli tərkibi**
Etnik qrup	Sayı, 1970 sa.^[6]	Nisbəti, 1970 sa.^[6]
cəmi	4 131	100.0 %
ləzgi	3 977
rus və ukraynalı	6	0.1 %
erməni	3	0.1 %
avar	2	0.1 %
gürcü	1	0.1 %

Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar)^[7]:

Avazar
Bak’iyar
Begar
Erbixanar
Feq’iyar
K’akamar
Kalats’ar
K’ark’arar
K’arçuğayar
K’aragadayar
Mirzağar
Muç’ar
Naruyar
Şebeyar
Şat’anar
Vadanar

DNA

Şəxs	Sixil	Xel	haploqrup
Kasimov	?	Hilar	J2 (J2-Z6273)^[8]^[9]

Tanınmış şəxsiyyətləri

Abrek Ali Hilivi — Ləzgi abrek, 1837-ci il Quba üsyanının rəhbəri, Qazi Muhammədin dostu və sağ əli, xalq qəhrəmanı.
Kərim Kərimov (riyaziyyatçı) — Qusar rayonunun Hil kəndində tam orta məktəbi professor Kərim Kərimov adını daşıyır.

Həmçinin bax

İstinadlar

↑ Azərpoçt. "İndekslər" (az.). www.azerpost.az. 19 aprel 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2016.
↑ Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024" (PDF) (az.). stat.gov.az. 28 fevral 2024. 14 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 5 aprel 2024.
↑ Гуьлиева, Гуьлхар. "АВАЙВАЛ ЧИРНА КIАНЗАВА". www.samuronline.com (ləzgi). Baku: "Azərbaycan" nəşriyyatı. 24.11.2025. İstifadə tarixi: 2025-12-25.
↑ Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427
↑ Azərbaycan Respublikası Əhalisinin Siyahıyaalınması. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Bakı-2010. Səh.629
↑ ¹ ² Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Кусарский район (перепись 1970 года) Arxivləşdirilib 2019-07-27 at the Wayback Machine
↑ "Про села". Кусары.com (rus). 27 dekabr 2025. İstifadə tarixi: 27 dekabr 2025.
↑ "FamilyTreeDNA - Caucasian Albania". www.familytreedna.com. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2025.
↑ "Kasimov, Hilar".
↑ "Qusarın bir əsrlik tarixi olan "Tac-Mahal" məscidi". 16 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 dekabr 2022.

Vikianbarda Hil ilə əlaqəli mediafayllar var.

Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

[1] Azərpoçt. "İndekslər" (az.). www.azerpost.az. 19 aprel 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2016.

[2] Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024" (PDF) (az.). stat.gov.az. 28 fevral 2024. 14 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 5 aprel 2024.

[3] Гуьлиева, Гуьлхар. "АВАЙВАЛ ЧИРНА КIАНЗАВА". www.samuronline.com (ləzgi). Baku: "Azərbaycan" nəşriyyatı. 24.11.2025. İstifadə tarixi: 2025-12-25.

[4] Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427

[5] Azərbaycan Respublikası Əhalisinin Siyahıyaalınması. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Bakı-2010. Səh.629

[Кусарский_район_(перепись_1970_года)-6] ¹ ² Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Кусарский район (перепись 1970 года) Arxivləşdirilib 2019-07-27 at the Wayback Machine

[7] "Про села". Кусары.com (rus). 27 dekabr 2025. İstifadə tarixi: 27 dekabr 2025.

[8] "FamilyTreeDNA - Caucasian Albania". www.familytreedna.com. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2025.

[9] "Kasimov, Hilar".

[10] "Qusarın bir əsrlik tarixi olan "Tac-Mahal" məscidi". 16 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 dekabr 2022.

[2]

[1]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]