Hissar-Alay

Hissar-Alayın əsas dağ silsilələri eninə və yarımeninə (subeninə) istiqamətdə uzanır. Sisteminin qərb və orta hissələrini Türküstan, Zəravşan və Hissar silsilələri və onların qolları təşkil edir; şərq hissəsini isə Fərqanə silsiləsi ilə birləşdiyi nöqtədən Matça dağ qovşağınadək uzanan Alay silsiləsi təşkil edir. Qərb hissədə, Türküstan silsiləsinin və onun Malquzar silsiləsi qolunun davamında orta hündürlüklü Nuratau, Aktau silsilələri və Zəravşan silsiləsinin davamında yerləşən bir sıra alçaq dağ massivləri — aşağda “Zirabulak–Ziaəddin dağları” adlanan ərazilər yerləşir. Bir çox silsilələrin hündürlüyü 5000 m-dən artıqdır. Matça dağ qovşağı rayonunda hündürlük 5621 m-ə (Skalistı zirvəsi) çatır; Zəravşan və Alay silsilələrinin qovşağında 5301 m (İqla zirvəsi), bir qədər şərqdə isə 5539 m (Alay silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi) qeydə alınır; Zəravşan silsiləsinin orta hissəsində hündürlük 5489 m-dir (Çimtarğa zirvəsi).

Hissar-Alayın ən iri silsilələrinin əsas suayrıcıları tipik alp relyefinə malikdir. Alay və Türküstan silsilələrinin şimaldakı ön zəncirlərində, Türküstan silsiləsinin qərb hissəsində və onun qollarında neogen–pleystosen dövründə uzununa tağvari qalxmalar şəklində tektonik deformasiyalara məruz qalmış, yaxşı qorunub saxlanmış düzləşmiş səthlər mövcuddur. Silsilələrin yastı zirvə səthləri və yamacları eroziya dərələri ilə parçalanmışdır. Alay və Türküstan silsilələrinin, eləcə də Kiçik Alayın şimal ətəklərində güclü parçalanmış lyoss mənşəli dağətəyi sahələr (adırlar) inkişaf etmişdir. Zəravşan silsiləsinin əhəngdaşlarında, həmçinin Türküstan və Alay silsilələrinin şimal ön tirələrində karst hadisələri geniş yayılmışdır.

Tektonik baxımdan Hissar-Alay hersin dövrünə aid, geosinklinal mənşəli paleozoy süxurlarından qurulmuş simmetrik qırışıqlı bir quruluşdur. Sisteminin mərkəzi hissəsi əsasən güclü silur dövrü şist qatlarından ibarətdir. Türküstan və Alay silsilələrinin şimal yamacları, Zəravşan silsiləsi və Hissar silsiləsinin şimal yamacı mezozoy dövrünə aid əhəngdaşları və şistlərdən formalaşmışdır. Konqlomeratlar, qumdaşları və effuziv süxurlar Zəravşan vadisində və Türküstan silsiləsinin şimal yamacında dərin qırılmalar boyunca inkişaf etmişdir. Hissar-Alayın maqmatik süxurları — qranitlər, qranodioritlər və qələvi süxurlar — Türküstan və Alay silsilələrinin ox hissəsində iri kütlələr əmələ gətirir, həmçinin Zəravşan silsiləsində də mövcuddur; Hissar silsiləsində isə iri batolit təşkil edirlər.

Paleogen dövrünün sonunda müasir relyefin formalaşmasına səbəb olan ən yeni aktivləşmə mərhələsi başlamışdır. Mezozoy və paleogen çöküntüləri platforma xarakteri daşıyır və dağlarda qırılmalar arasında sıxılmış dar zolaqlar şəklində qorunub saxlanmışdır, Cənubi Fərqanədə və Hissar silsiləsinin cənub-qərb qollarında isə geniş sahələr əmələ gətirir. Bu çöküntülər kontinental kömürlü yura, qırmızı rəngli aşağı təbaşir, eləcə də dəniz mənşəli rəngarəng yuxarı təbaşir və paleogen layları ilə təmsil olunur və sadə qırışıqlara yığılmışdır. Oliqotsen-miosen, pliosen və qədim antropogen çöküntüləri dağətəyi və dağarası çökəklikləri dolduran kontinental molasslardan ibarət orogen kompleksi əmələ gətirir.

Gec paleozoy qranitoidləri ilə volfram, molibden, arsen və qızıl yataqları əlaqədardır. Ən böyük əhəmiyyət Türküstan və Alay silsilələrinin şimal yamaclarındakı civə-sürmə yataqları və Tacikistandakı sürmə yataqlarına məxsusdur. Kömür yataqları yura çöküntüləri ilə bağlıdır. Şorsu kükürd yatağı Türküstan silsiləsinin şimal dağətəklərinin paleogen çöküntülərində yerləşir, Cənubi Fərqanənin neft yataqları isə təbaşir və paleogen çöküntüləri ilə əlaqəlidir.

• Гиссаро-Алай // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
• Гиссаро-Алай // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
• Киргизская советская энциклопедия (Кыргыз совет энциклопедиясы). 6 том. Фрунзе — 1980.