Qladiolus (lat. Gladiolus) — bitkiləraləminin qulançarçiçəklilərdəstəsinin süsənkimilərfəsiləsinə aid bitki cinsi. Qılınca bənzər yarpaqlarına görə "qılınc" adlandırılır.
| Qladiolus | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||
| Elmi təsnifat | ||||||||||
|
Domen: Klad: Ranqsız: Aləm: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Dəstə: Fəsilə: Yarımfəsilə: Triba: Cins: Qladiolus |
||||||||||
| Beynəlxalq elmi adı | ||||||||||
| ||||||||||
Bizim eramızdan 300 il əvvəl Yunanlılar bu gülü buğda tarlalarında bitən alaq otu hesab etsələr də, Qədim Romada bu gözəl güllər bütün bağları bəzəyirdi[3]. Bu bitki haqqında ilk məlumat Qədim Roma taxində rast gəlinib. Qədim Romalıların inancına görə, əgər gülün soğancası boyundan amulet kimi asılarsa bu nəinki döyüşdə qalib gəlməyə kömək edər, həttda ölümdən qoruyar. Qladiolusu qida kimi də istifadə ediblər. Qladiolus Romalılarda qladiatorların (lat. Gladiator) gülü hesab olunub[4].
Coğrafi baxımdan qladiolus geniş yer əhatə etsədə, bu bitkinin vətəni Afrikanın tropik və subtropik zonası, Aralıq dənizidir. Vəhşi təbiətdə Avrasiyada və Rusiya — Şərqi Sibirdə rast gəlinir. Qladiolus bağbanlıqda XVI əsrin sonunda geniş yer alıb. XVII yüzillikdə Avropaya Cənubi Afrika növləri gətirildikdən sonra daha çox tanınmağa başlayıb[5].
Təbiətdə 200-ə yaxın müxtəlif növ və sinifləri var. Qladiolus budaqlanmayan düz saplağlı bitkidir. Bir soğanaqdan yalnız bir saplaq bitir. Yarpaq]]ları kökündən, şama bənzər butalar isə saplağın başında bitir. Yarpaqları uzunsov (qılınc) formadadır. Yarpağın uzunluğu ortalama 50–75 sm olur. Gül yatağı fərqli formada olur: birtərəfli, ikitərəfli və spiralvari bitir. Çiçəklənmədən sonra butaların yerində meyvələr əmələ gəlir. Meyvələrin içində toxumlar yetişir. Qəhvəyi rəngə çalan bu toxumlar yumru və oval formadadırlar. Əsasən bu kölların qısa boylu və hibrid növlərinə üstünlük versələrdə, eyni zamanda bağbanlıqda çoxillik vəhşi növləri də yetişdirilir[6].
"Bataqlıq" – (lat. Gladiolus palustris) Bu növ Şimali İtaliya, Mərkəzi Avropa və Baltik yarımadasında bataqlıq çəmənlikdə bitir. Nadir hallarda Belarusda rast gəlinir. Qladiolusun hündürlüyü 30–60 sm, saplağı incə və zəif olur. Güllərin uzunluğu 3 sm, gül yatağındakı butaların sayı 5–8 ədəd,rəng çaları tünd bənövşəyidir[7].
"Bizans"- (lat. Gladiolus byzantinus) Bu növ Aralıq dənizi, ön və Kiçik Asiyada (Türkiyə, Suriya, İran) meşə kənarlarında və çəmənliklərdə bitir. Yay fəslində çiçək açır. Saplağı incə və düzdür, hündürlüyü 60 sm-dək uzanır. Çiçəkləri olduqca böyükdür. Mədəni yetişmiş gülün eni 5- 6 sm, təbiətdə 3-4 sm olur. Rəngi moruq - bənövşəyi rəng çaları var. Ləçəklər boyu mərkəzindən ağ zolaqlar uzanır [8].
"Koçi"- (lat. Gladiolus kotschyanus) Bu növ Əfqanıstan, İran və Cənubi Zaqafqaziyada, dəniz səviyəsindən 3 km hündürlükdə rütubətli subalp çəmənliklərdə bitir. Saplağları nazik amma möhkəmdir, hündürlüyü 35-65 sm olur. Gül yatağı qısadır, güllər birtərəfli bitir. Butaların sayı 4-8 ədəd, çiçəyin uzunluğu 2,5-3 sm, rəngi açıq bənövşəyidən tünd bənövşəyidək çalarlarda olur[8].
"Sadə Qladiolus" – (lat. Gladiolus communis) Bu növ Cənubi Avropa, İran, Krım, Kiçik Asiya, Qafqaz və Aralıq dənizində, dəniz səviyyəsindən 2,1 km hündürlükdə olan meşə və subalp çəmənliklərində bitir. Saplağları düz formadadır, hündürlüyü 60-100 sm, rəngi açıq və tünd bənövşəyi çalarda olur. Ləçəklərin mərkəzindən və alt hissəsindən ağ zolaqlar var. Ləçəklərin eni 3-4 sm-dir,qırçınlı və uçu şişdir[8].
- Acidanthera Hochst.
- Anisanthus Sweet
- Anomalesia N.E.Br.
- Antholyza L.
- Ballosporum Salisb.
- Bertera Steud.
- Cunonia Mill.
- Dortania A.Chev.
- × Gladanthera J.M.Wright
- Hebea R.Hedw.
- × Homoglad Ingram
- Homoglossum Salisb.
- Hyptissa Salisb.
- Keitia Regel
- Kentrosiphon N.E.Br.
- Liliogladiolus Trew
- Oenostachys Bullock
- Ophiolyza Salisb.
- Petamenes Salisb. ex J.W.Loudon
- Petamenes Salisb. ex N.E.Br.
- Ranisia Salisb.
- Solenanthus Steud. ex Klatt
- Sphaerospora Sweet
- Symphydolon Salisb.
- Gladiolus abbreviatus Andrews
- Gladiolus abyssinicus (Brongn. ex Lem.) B.D.Jacks.
- Gladiolus actinomorphanthus P.A.Duvign. & Van Bockstal
- Gladiolus acuminatus F.Bolus
- Gladiolus adanus Eker & Sağıroğlu
- Gladiolus aequinoctialis Herb.
- Gladiolus aladagensis Eker & Sagiroglu
- Gladiolus alanyensis H.Duman, Sağıroğlu, Tekşen & Karaman
- Gladiolus alatus L.
- Gladiolus albens Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus alucraensis Sağıroğlu & Eker
- Gladiolus amplifolius Goldblatt
- Gladiolus anatolicus (Boiss.) Stapf
- Gladiolus andringitrae Goldblatt
- Gladiolus angustus L.
- Gladiolus antakiensis A.P.Ham.
- Gladiolus antandroyi Goldblatt
- Gladiolus antholyzoides Baker
- Gladiolus appendiculatus G.J.Lewis
- Gladiolus aquamontanus Goldblatt
- Gladiolus arcuatus Klatt
- Gladiolus atropictus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus atropurpureus Baker
- Gladiolus atroviolaceus Boiss.
- Gladiolus attilae Kit Tan, B.Mathew & A.Baytop
- Gladiolus aurantiacus Klatt
- Gladiolus aureus Baker
- Gladiolus balensis Goldblatt
- Gladiolus baumii Harms
- Gladiolus bellus C.H.Wright
- Gladiolus benguellensis Baker
- Gladiolus bilineatus G.J.Lewis
- Gladiolus blommesteinii L.Bolus
- Gladiolus bojeri (Baker) Goldblatt
- Gladiolus boranensis Goldblatt
- Gladiolus brachyphyllus F.Bolus
- Gladiolus brevifolius Jacq.
- Gladiolus brevitubus G.J.Lewis
- Gladiolus buckerveldii (L.Bolus) Goldblatt
- Gladiolus bullatus Thunb. ex G.J.Lewis
- Gladiolus × byzantinus Mill.
- Gladiolus caeruleus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus calcaratus G.J.Lewis
- Gladiolus calcicola Goldblatt
- Gladiolus canaliculatus Goldblatt
- Gladiolus candidus (Rendle) Goldblatt
- Gladiolus cardinalis Curtis
- Gladiolus carinatus Aiton
- Gladiolus carmineus C.H.Wright
- Gladiolus carneus D.Delaroche
- Gladiolus caryophyllaceus (Burm.f.) Poir.
- Gladiolus cataractarum Oberm.
- Gladiolus caucasicus Herb.
- Gladiolus ceresianus L.Bolus
- Gladiolus chelamontanus Goldblatt
- Gladiolus chevalierianus Marais
- Gladiolus clivorum Goldblatt & J.C.Manning
- Adi qladiolus (Gladiolus communis L.)
- Gladiolus comptonii G.J.Lewis
- Gladiolus crassifolius Baker
- Gladiolus crispulatus L.Bolus
- Gladiolus cruentus T.Moore
- Gladiolus cunonius (L.) Gaertn.
- Gladiolus curtifolius Marais
- Gladiolus curtilimbus P.A.Duvign. & Van Bockstal ex S.Córdova
- Gladiolus cylindraceus G.J.Lewis
- Gladiolus dalenii Van Geel
- Gladiolus davisoniae F.Bolus
- Gladiolus debeerstii De Wild.
- Gladiolus debilis Sims
- Gladiolus decaryi Goldblatt
- Gladiolus decoratus Baker
- Gladiolus delpierrei Goldblatt
- Gladiolus densiflorus Baker
- Gladiolus deserticola Goldblatt
- Gladiolus dichrous (Bullock) Goldblatt
- Gladiolus diluvialis Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus dolichosiphon Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus dolomiticus Oberm.
- Gladiolus dubius Guss.
- Gladiolus dzavakheticus Eristavi
- Gladiolus ecklonii Lehm.
- Gladiolus elliotii Baker
- Gladiolus emiliae L.Bolus
- Gladiolus engysiphon G.J.Lewis
- Gladiolus equitans Thunb.
- Gladiolus erectiflorus Baker
- Gladiolus exalatus Goldblatt & Blittersd.
- Gladiolus exiguus G.J.Lewis
- Gladiolus exilis G.J.Lewis
- Gladiolus fenestratus Goldblatt
- Gladiolus ferrugineus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus filiformis Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus flanaganii Baker
- Gladiolus flavoviridis Goldblatt
- Gladiolus floribundus Jacq.
- Gladiolus fourcadei (L.Bolus) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus gallaecicus Pau ex J.-M.Tison & Girod
- Gladiolus geardii L.Bolus
- Gladiolus goldblattianus Geerinck
- Gladiolus gracilis Jacq.
- Gladiolus gracillimus Baker
- Gladiolus grandiflorus Andrews
- Gladiolus grantii Baker
- Gladiolus gregarius Welw. ex Baker
- Gladiolus griseus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus gueinzii Kunze
- Gladiolus gunnisii (Rendle) Marais
- Gladiolus guthriei F.Bolus
- Gladiolus hajastanicus Gabrieljan
- Gladiolus halophilus Boiss. & Heldr.
- Gladiolus hamzaoglui H.Duman, Sagiroglu & Teksen
- Gladiolus harmsianus Vaupel
- Gladiolus hirsutus Jacq.
- Gladiolus hollandii L.Bolus
- Gladiolus horombensis Goldblatt
- Gladiolus huillensis (Welw. ex Baker) Goldblatt
- Gladiolus humilis Stapf
- Gladiolus huttonii (N.E.Br.) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus hyalinus Jacq.
- Gladiolus illyricus W.D.J.Koch
- Gladiolus imbricatus L.
- Gladiolus inandensis Baker
- Gladiolus inarimensis Guss.
- Gladiolus inflatus (Thunb.) Thunb.
- Gladiolus inflexus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus insolens Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus intonsus Goldblatt
- Gladiolus involutus D.Delaroche
- Gladiolus iroensis (A.Chev.) Marais
- Gladiolus italicus Mill.
- Gladiolus izzet-baysalii Eker & Sagiroglu
- Gladiolus jonquilodorus Eckl. ex G.J.Lewis
- Gladiolus juncifolius Goldblatt
- Gladiolus kamiesbergensis G.J.Lewis
- Gladiolus karooicus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus kotschyanus Boiss.
- Gladiolus lapeirousioides Goldblatt
- Gladiolus laxiflorus Baker
- Gladiolus ledoctei P.A.Duvign. & Van Bockstal
- Gladiolus leonensis Marais
- Gladiolus leptosiphon F.Bolus
- Gladiolus × lewisiae Oberm.
- Gladiolus liliaceus Houtt.
- Gladiolus linearifolius Vaupel
- Gladiolus lithicola Goldblatt
- Gladiolus longicollis Baker
- Gladiolus longispathaceus Cufod.
- Gladiolus loteniensis Hilliard & B.L.Burtt
- Gladiolus lundaensis Goldblatt
- Gladiolus luteus Lam.
- Gladiolus macneilii Oberm.
- Gladiolus maculatus Sweet
- Gladiolus magnificus (Harms) Goldblatt
- Gladiolus malvinus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus manikaensis Goldblatt
- Gladiolus mariae Burgt
- Gladiolus marlothii G.J.Lewis
- Gladiolus martleyi L.Bolus
- Gladiolus meliusculus (G.J.Lewis) Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus melleri Baker
- Gladiolus menitskyi Gabrieljan
- Gladiolus mensensis (Schweinf.) Goldblatt
- Gladiolus merianellus (L.) Thunb.
- Gladiolus meridionalis G.J.Lewis
- Gladiolus metallicola Goldblatt
- Gladiolus micranthus Stapf
- Gladiolus microcarpus G.J.Lewis
- Gladiolus microspicatus P.A.Duvign. & Van Bockstal ex S.Córdova
- Gladiolus miniatus Eckl.
- Gladiolus mirus Vaupel
- Gladiolus monticola G.J.Lewis ex Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus mortonius Herb.
- Gladiolus mosambicensis Baker
- Gladiolus mostertiae L.Bolus
- Gladiolus muenzneri Vaupel
- Gladiolus murgusicus Mikheev
- Gladiolus murielae Kelway
- Gladiolus mutabilis G.J.Lewis
- Gladiolus negeliensis Goldblatt
- Gladiolus nerineoides G.J.Lewis
- Gladiolus nigromontanus Goldblatt
- Gladiolus numidicus Jord.
- Gladiolus nyasicus Goldblatt
- Gladiolus oatesii Rolfe
- Gladiolus ochroleucus Baker
- Gladiolus oliganthus Baker
- Gladiolus oligophlebius Baker
- Gladiolus oppositiflorus Herb.
- Gladiolus orchidiflorus Andrews
- Gladiolus oreocharis Schltr.
- Gladiolus oreophilus Eker & Sağıroğlu
- Gladiolus ornatus Klatt
- Gladiolus osmaniyensis Sagiroglu
- Gladiolus overbergensis Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus paludosus Baker
- Gladiolus palustris Gaudin
- Gladiolus papilio Hook.f.
- Gladiolus pappei Baker
- Gladiolus pardalinus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus parvulus Schltr.
- Gladiolus patersoniae F.Bolus
- Gladiolus pauciflorus Baker ex Oliv.
- Gladiolus pavonia Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus permeabilis D.Delaroche
- Gladiolus perrieri Goldblatt
- Gladiolus persicus Boiss.
- Gladiolus phoenix Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus pole-evansii I.Verd.
- Gladiolus praecostatus Marais
- Gladiolus pretoriensis Kuntze
- Gladiolus priorii (N.E.Br.) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus pritzelii Diels
- Gladiolus puberulus Vaupel
- Gladiolus pubigerus G.J.Lewis
- Gladiolus pulcherrimus (G.J.Lewis) Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus pungens P.A.Duvign. & Van Bockstal ex S.Córdova
- Gladiolus pusillus Goldblatt
- Gladiolus quadrangularis (Burm.f.) Ker Gawl.
- Gladiolus quadrangulus (D.Delaroche) Barnard
- Gladiolus recurvus L.
- Gladiolus reginae Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus rehmannii Baker
- Gladiolus rhodanthus J.C.Manning & Goldblatt
- Gladiolus richardsiae Goldblatt
- Gladiolus robertsoniae F.Bolus
- Gladiolus robiliartianus P.A.Duvign.
- Gladiolus rogersii Baker
- Gladiolus roseolus Chiov.
- Gladiolus roseovenosus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus rubellus Goldblatt
- Gladiolus rudis Licht. ex Roem. & Schult.
- Gladiolus rufomarginatus G.J.Lewis
- Gladiolus rupicola Vaupel
- Gladiolus saccatus (Klatt) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus salmoneicolor P.A.Duvign. & Van Bockstal ex S.Córdova
- Gladiolus salteri G.J.Lewis
- Gladiolus saundersii Hook.f.
- Gladiolus saxatilis Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus scabridus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus schweinfurthii (Baker) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus scullyi Baker
- Gladiolus sekukuniensis P.J.D.Winter
- Gladiolus sempervirens G.J.Lewis
- Gladiolus serapiiflorus Goldblatt
- Gladiolus serenjensis Goldblatt
- Gladiolus sericeovillosus Hook.f.
- Gladiolus serpenticola Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus siirtensis Pınar, Eroğlu & Fidan
- Gladiolus somalensis Goldblatt & Thulin
- Gladiolus speciosus Thunb.
- Gladiolus splendens (Sweet) Herb.
- Gladiolus stefaniae Oberm.
- Gladiolus stellatus G.J.Lewis
- Gladiolus stenolobus Goldblatt
- Gladiolus stenosiphon Goldblatt
- Gladiolus stokoei G.J.Lewis
- Gladiolus subcaeruleus G.J.Lewis
- Gladiolus sudanicus Goldblatt
- Gladiolus sufflavus (G.J.Lewis) Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus sulculatus Goldblatt
- Gladiolus × sulistrovicus Kaminski, Szczep. & Cieslak
- Gladiolus symonsii F.Bolus
- Gladiolus szovitsii Grossh.
- Gladiolus taubertianus Schltr.
- Gladiolus tenuis M.Bieb.
- Gladiolus teretifolius Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus trichonemifolius Ker Gawl.
- Gladiolus triphyllus (Sm.) Ker Gawl.
- Gladiolus tristis L.
- Gladiolus tshombeanus P.A.Duvign. & Van Bockstal
- Gladiolus uitenhagensis Goldblatt & Vlok
- Gladiolus undulatus L.
- Gladiolus unguiculatus Baker
- Gladiolus usambarensis Marais ex Goldblatt
- Gladiolus uysiae L.Bolus ex G.J.Lewis
- Gladiolus vaginatus F.Bolus
- Gladiolus vandermerwei (L.Bolus) Goldblatt & M.P.de Vos
- Gladiolus variegatus (G.J.Lewis) Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus varius F.Bolus
- Gladiolus velutinus De Wild.
- Gladiolus venustus G.J.Lewis
- Gladiolus verdickii De Wild. & T.Durand
- Gladiolus vernus Oberm.
- Gladiolus vexillare Martelli
- Gladiolus vigilans Barnard
- Gladiolus vinosomaculatus Kies
- Gladiolus violaceolineatus G.J.Lewis
- Gladiolus virescens Thunb.
- Gladiolus virgatus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus virgineus Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus viridiflorus G.J.Lewis
- Gladiolus watermeyeri L.Bolus
- Gladiolus watsonioides Baker
- Gladiolus watsonius Thunb.
- Gladiolus wilsonii (Baker) Goldblatt & J.C.Manning
- Gladiolus woodii Baker
- Gladiolus zambesiacus Baker
- Gladiolus zimbabweensis Goldblatt
- ↑ Linney K. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium. 5 Stokholm: 1754. S. 23. doi:10.5962/BHL.TITLE.746
- ↑ Linnaeus C. Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 1. S. 36.
- ↑ "Гладиолус: посадка и уход, уборка и хранение" (rus). floristics.info. 15 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2020.
- ↑ Екатерина Зиборова. "Гладиолус. Истории и легенды" (rus). gardenia.ru. 14 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2020.
- ↑ "Все о гладиолусах" (rus). stroy-podskazka.ru. 20 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2020.
- ↑ OLCHUKS. "Все о гладиолусах: виды, сорта, выращивание и применение" (rus). megaogorod.com. 2 avqust 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2020.
- ↑ "Виды и сорта гладиолусов" (rus). art-pen.ru. 21 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 avqust 2020.
- ↑ 1 2 3 "Виды и сорта гладиолусов" (rus). art-pen.ru. 21 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 avqust 2020.