Rza Nur (türk. Rza Nur; 30 avqust 1879, Sinop – 8 sentyabr 1942[1], İstanbul) — Osmanlı imperiyasının son dövründə və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində fəaliyyət göstərmiş siyasətçi, həkim və yazıçı. O, həm İkinci Məşrutiyyət dövründə Osmanlı Məclisi-Məbusanının üzvü, həm də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin I və II çağırışlarında Sinop millət vəkili olmuş, eyni zamanda bir sıra hökumətlərdə nazir vəzifələrini icra etmişdir. Rza Nur siyasi fəaliyyəti ilə yanaşı, tibb sahəsində və Türkiyə tarixçiliyində də tanınmış simalardan biri hesab olunur.
| Rza Nur | |
|---|---|
| türk. Rıza Nur | |
 | |
| 24 dekabr 1921 – 27 oktyabr 1923 | |
| Baş nazir | |
| Əvvəlki | Rəfiq Saydam |
| Sonrakı | Rəfiq Saydam |
| 4 may 1920 – 13 dekabr 1920 | |
| Baş nazir | Mustafa Kamal |
| Əvvəlki | Vəzifə təsis edildi |
| Sonrakı | Həmdullah Sübhi Tanrıövər |
TBMM Xariciyyə vəkili vəzifəsini icra edən | |
| 1920 – 1920 | |
| Baş nazir | Mustafa Kamal |
| Əvvəlki | Vəzifə təsis edildi |
| Sonrakı | Bəkir Sami Kunduh |
| 23 aprel 1920 – 13 dekabr 1927 | |
| Baş nazir | Mustafa Kamal |
Osmanlı Məclisi-Məbusan VI çağırış Sinop məbusu | |
| 12 yanvar 1920 – 28 fevral 1920 | |
| Monarx | VI Mehmed |
Osmanlı Məclisi-Məbusan III çağırış Sinop məbusu | |
| 17 dekabr 1908 – 18 yanvar 1912 | |
| Monarx | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 30 avqust 1879 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 8 sentyabr 1942[1] (63 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Partiya | |
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | siyasətçi, yazıçı, cərrah |
| Atası | İmamzadə Qunduracı Mahmud Zəki Əfəndi |
| Anası | Həcərə Xanım |
| Həyat yoldaşı | İffət Nur |
| Hərbi xidmət | |
| Mənsubiyyəti | Osmanlı imperiyası |
| Qoşun növü | Osmanlı ordusu[d], Qüvayi-milliyə |
| Döyüşlər | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Tibbi təhsilini Hərbi Tibb Məktəbində alan Rza Nur erkən yaşlarından elmi və peşəkar fəaliyyəti ilə seçilmiş, cərrahiyyə sahəsində professor rütbəsinə yüksəlmişdir. O, Osmanlı ordusunda Albaniya əməliyyatı və Birinci Balkan müharibəsi dövründə həkim kimi xidmət göstərmiş, elmi sünnət mövzusunda yazdığı əsərlə Türkiyədə bu sahənin öncüllərindən biri kimi tanınmışdır. Akademik fəaliyyəti ilə yanaşı, İttihad və Tərəqqi dövründə formalaşan siyasi mühitlə ziddiyyətə düşməsi onun həm karyerasına, həm də həyat yoluna ciddi təsir göstərmişdir.
Siyasi baxımdan Rza Nur Osmanlı imperiyasının süqutu və Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması proseslərində fəal iştirak etmişdir. O, TBMM-də Maarif, Səhiyyə və müvəqqəti olaraq Xariciyyə vəkili vəzifələrində çalışmış, Lozanna Sülh Konfransında Türkiyə nümayəndə heyətinin əsas üzvlərindən biri olmuşdur. Lozannada azlıqlar məsələsi, əhali mübadiləsi və sərhəd müzakirələrində sərt və güzəştə getməyən mövqeyi ilə seçilmiş, bu səbəbdən həm yerli, həm də xarici nümayəndələr tərəfindən mübahisəli fiqur kimi dəyərləndirilmişdir.
Zamanla Mustafa Kamal Atatürk və yeni Cümhuriyyət rəhbərliyi ilə münasibətləri pozulan Rza Nur 1926-cı ildən etibarən mühacirət həyatı yaşamış, əsasən Fransa və Misirdə fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövrdə türk tarixi, türkçülük və türkoloji araşdırmalarla məşğul olmuş, çoxcildlik "Türk Tarixi" əsərini və "Həyat və xatirələrim" adlı memuarı qələmə almışdır. Xüsusilə xatirələri Atatürk, İsmət İnönü və Cümhuriyyət elitası haqqında sərt, bəzən də təhqiramiz fikirlərlə seçilmiş və bu səbəbdən Türkiyədə uzun müddət qadağan edilmişdir.
Rza Nurun irsi Türkiyə tarixşünaslığında ziddiyyətli qiymətləndirilir. Bəzi çevrələr onu türkçü düşüncənin və erkən Cümhuriyyət dövrü müxalif fikrinin təmsilçisi kimi təqdim etmişdir, bir sıra tarixçilər və tədqiqatçılar onun əsərlərini subyektiv, polemik və elmi baxımdan etibarsız hesab etmişdir.
Rza Nur 30 avqust 1879-cu ildə Sinop şəhərində anadan olmuşdur.[2] Atası İmamzadə Qunduracı Mahmud Zəki Əfəndi, anası isə Zərflioğulları ailəsindən Həcərə Xanım olmuşdur.[3] O, çətin uşaqlıq dövrü keçirmişdir. İbtidai təhsilini Sinopda başa vurduqdan sonra İstanbula gəlmiş, Soyuqçeşmə Hərbi Rüşdiyyəsinə daxil olmuşdur. Daha sonra Tibbiyyə İdadisini və Məktəbi-tibbiyeyi-şahanəni tibbi kapitan rütbəsi ilə bitirmişdir.[4] 1901-ci ildə Gülhanə Seririyatında staj keçdiyi dövrdə çalışqanlığı ilə Almaniyadan olan müəllimlərin diqqətini cəlb etmiş və burada assistent kimi fəaliyyətə başlamışdır. Əvvəlcə professor doktor Dayke Paşanın yanında çalışmış, sonradan isə cərrahiyyə şöbəsinə keçmişdir. Professor doktor Viyetin Paşanın rəhbərliyi altında çalışmış və operator səviyyəsinə yüksəlmişdir. Bu müddət ərzində elmi sünnət üsulları və alətləri haqqında orijinal bir kitab qələmə almışdır. Əvvəlcə sultana təqdim edilən bu əsər sonradan nəşr edilmiş, kitabın bir hissəsi professor Viyetin tərəfindən alman dilinə tərcümə olunmuşdur. 1907-ci ildə Hərbi Tibb Məktəbində cərrahiyyə professoru olmuşdur.[2]
1903-cü ildə Rumeli Zibefçe gömrük keçidində bakterioloq təyin edilmişdir. 1905-ci ildə Gülhanədə köməkçi müəllim, Tapşırılan işin təbiəti, eləcə də rəhbərlərinin Rzaya mikroskop və digər əsas elmi alətlər verməkdən imtina etməsi onu II Əbdülhəmidin hakimiyyətinin geridə qalmış, korrupsiyalaşmış və Türkiyəni ciddi şəkildə tənəzzülə aparan bir hakimiyyət olduğuna inandırmağa vadar etmişdir.[2] O həmçinin, öz xatirələrində adlandırdığı "filanderlik" dövrü ilə məşğul olmuşdu. Bu dövr ərzində iki dəfə qonoreya xəstəliyinə tutulmuşdu. Bu təcrübələr tibbi təhsili ilə yanaşı, 1907-ci ildə yazılmış "Zöhrəvi xəstəliklərdən qorunma" kitabına da təsir etmişdi.[5] Bu dövrdə İttihad və Tərəqqiyə yaxın mövqe tutmuş,[6] Baha Səid ve Manyasizadə Rəfiq bəyin təsiri ilə təşkilata qoşulmuşdur.[3]
Rza Nur Albaniya kampaniyasında səhiyyə işçisi kimi iştirak etmiş,[7] həmçinin Birinci Balkan müharibəsi zamanı yaralıları müalicə etmək üçün ehtiyat zabit həkimi təyin edilmişdir.[3] İkinci Məşrutiyyətin elanından sonra keçirilmiş seçkilərdə Sinopdan millət vəkili seçilmiş və Osmanlı Məclisi-Məbusanına daxil olmuşdur.[6] 5 dekabr 1912-ci ildə Bələdiyyənin tabeliyində olan Morq Müəssisəsinin direktoru təyin edilmiş, lakin bu qurumun Polis və ya Məhkəmə ilə əlaqəli olub-olmaması ilə bağlı müzakirələr yarandığı zaman qısa müddət sonra özü istədiyi bu vəzifədən istefa vermişdir.[3]
İttihad və Tərəqqi nümayəndələrinə qarşı sərt mövqeyi səbəbindən çalışdığı Hərbi Tibb Məktəbindəki professorluq vəzifəsindən azad edilmişdir. Daha sonra mayor rütbələri də ləğv olunmuşdur.[6] Bir müddət sonra İttihad və Tərəqqi Partiyasının əleyhdarı olaraq Osmanlı Əhrar Firqəsini dəstəkləmiş və 31 mart hadisəsindən sonra Misirə getmişdir.[7] Atatürk özünün "Nutuk" əsərində Rza Nurun albanları Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təşviq etdiyini iddia etmişdir. Rıza Nur bu iddianı "Həyatım və xatirələrim"də ətraflı şəkildə şərh etmiş, albanları yalnız İttihad və Tərəqqi idarəsini devirmək üçün üsyan etdirməyə təşviq etdiyini yazmışdır.[8] Rza Nur 1913-cü ildə Bab-ı Ali basqınından sonra[7] tənqidlərini kəskin şəkildə davam etdirdiyinə görə üç ay həbsdə qalmış və Bəkirağa bölüyündə edamını gözlədiyi vaxtda Camal Paşanın əmri ilə sürgün olunmuşdur. O, Konstansa, Cenevrə, Nitsa və Misirdə yaşamışdır.[4]
Cenevrədə olan zaman xəstəxanada işləmişdir. 1913-cü ildə Nitsa şəhərində Mehmet Şükrü Paşanın qızı İffət Nur ilə evlənmişdir.[3] 1920-ci ilə qədər qaldığı Misirdə "Cemiyet-i Hafiye" ve "Türkiye'nin Tarik-i Selâmeti" adlı əsərlərini qələmə almışdır. Türkiyənin Almaniyadan çox asılı olduğunu hiss edən, lakin ölkənin çiçəklənməsi üçün daha böyük bir güclə sıx əlaqəyə ehtiyacı olduğunu qəbul etmiş, Birləşmiş Ştatlar Millətlər Liqası mandatı ideyasına maraq göstərmişdir. Mudros müqaviləsinin əldə edilməsindən sonra İstanbula qayıtmışdır.[9]
Rza Nur Türkiyə Böyük Millət Məclisinin I çağırışında Sinop millət vəkili olmuşdur. Buna görə o, Kürəkən Fərid Paşa hökuməti dövründə ölüm hökmünə məhkum edilmiş və əmlakı müsadirə olunmuşdur, lakin Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində kamalçıların qələbə əldə etməsinə görə hökm icra edilməmişdir.[3] Rza Nur Maarif vəkili vəzifəsinə təyin edilmişdir. Maarif vəkili kimi nazirlik mərkəzi təşkilatını yaratmaq və təhsilin davamlılığını təmin etmək üçün səy göstərmişdir. Mərkəzi təşkilat daxilində İbtidai Təhsil, Orta Təhsil, Mühasibat və Mədəniyyət Müdirlikləri, eləcə də Qeydiyyat və Statistika İdarəsi yaradılmış, Türk Qədim Əsərləri Müdirliyi təsis edilmiş, memarlıq əsərlərinin inventarlaşdırılması aparılmış, "Türk Dili lüğəti" dərc olunmuşdur. Həmçinin, xalq mahnılarının, atalar sözlərinin və xalq rəqslərinin müəyyən edilməsi və qeydiyyata alınması üçün səylər göstərilmişdir.[3]
Bundan başqa, Nur həmçinin, bir müddət Xariciyyə vəkili vəzifəsini icra edən olmuşdur.[6] Lozanna Sülh Konfransına İsmət İnönünün köməkçisi kimi ikinci nümayəndə heyəti qismində qatılmışdır.[10] Rza Nur burada azlıqlar məsələləri ilə məşğul olan alt komissiyanın üzvü olmuş və Türkiyə üçün müsəlman azlığın qəbul edilməsinin mümkün olmadığı fikrini müdafiə etmişdir. Rza Nur qızılbaşlarla müsəlmanları müqayisə edərək hər iki qrupun etnik baxımdan türkmənşəli olduğunu irəli sürmüşdür. O, Lozanna danışıqları çərçivəsində əldə olunacaq hər hansı razılaşmada kürdlərin, boşnakların və ya çərkəzlərin azlıq kimi tanınmasına qarşı çıxmışdır.[11]
Bununla yanaşı, Lozannada olduğu dövrdə Pont yunanları məsələsi ilə əlaqədar Yunanıstan Baş naziri Elefterios Venizelos ilə kəskin mübahisələrə girmişdir.[12] Antanta dövlətlərinin nümayəndələri Rza Nurun həm bu mövzuda, həm də erməni məsələsində güzəştə getməyən mövqeyini sərt və barışmaz kimi qiymətləndirmiş, hətta Yuqoslaviya nümayəndələrindən biri onun davranışının getdikcə açıq şəkildə niyyətlərini büruzə verdiyini iddia etmişdir.[13] Rza Nur 1923-cü ildə Yunanıstan ilə Türkiyə arasında həyata keçirilmiş əhali mübadiləsi çərçivəsində albanların mübadilədən kənarda saxlanılması üçün təşəbbüs göstərmiş, Yunanıstan bu mövqeyi qəbul etmişdir[14] O, mübadilə razılaşmasına zidd olaraq, Yunanıstandan özlərini türk kimi təqdim edən albanların Türkiyəyə gəldiyini və onların İzmitin qərbində yerləşən Qartal, Pendik və Ərənköy kimi münbit torpaqlara, eləcə də Ankaraya yerləşdirilməsindən narazılıq ifadə etmişdir.[15]
1920-ci ildə SSRİ ilə dostluq və yardım müqaviləsi imzalamaq məqsədilə Moskvaya göndərilən heyətə dəvət olunmuş və nümayəndə kimi iştirak etmişdir. Orada Georgi Çiçerin və İosif Stalin ilə görüşlər keçirmişdir. TBMM hökuməti adından Moskva müqaviləsini Əli Fuad Cəbəsoy və Yusif Kamal Tengirşenk ilə birlikdə imzalamışdır.[16] Bu zaman Nur Rusiya və Əfqanıstan ilə dostluq müqavilələrinin hazırlanması, onun imzalanması prosesində fəal iştirak etmişdir. 1922-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Ukrayna ilə dostluq müqaviləsinin imzalanmasına hazırlıq görmək üçün Ukraynaya göndərilmişdir.[6]
Türkiyə Respublikasının elanına qədər bütün hökumətlərdə – 1921–1923-cü illərdə Səhiyyə naziri vəzifəsini yerinə yetirmişdir. TBMM-də millət vəkili olduğu dövrdə sultanlığın ləğvi ilə bağlı qanun layihəsinin təşəbbüskarının özü olduğu məlum olmuşdur. Eyni zamanda, Türkiyənin ilk elmi sünnətçisi kimi tanınmışdır və yazdığı ilk kitab da elmi sünnət mövzusuna həsr edilmişdir.[16] O, TBMM-də Rusiyadakı yetim və kasıb müsəlman uşaqlarının Türkiyəyə gətirilməsi məsələsini qaldırmışdır.[7] Nur 21 noyabr 1911-ci ildə qurulan Azadlıq və Razılıq Partiyasının qurucularından biri idi.[4]
Rza Nur Sakarya döyüşündə həkim kimi faktiki iştirak etmişdir.[10] Kamal Atatürk üçün Rza mühüm bir təyinat idi. Onun və Əhməd Fərid Təkin hökumət işlərində iştirak etməsi Atatürkün birləşdirici qüvvə olmaq iddialarına ağırlıq verirdi, çünki hər iki şəxs əksər hökumət nazirlərini təmin edən İttihad və Tərəqqiyə qarşı idilər.[17] Nur II çağırışda yenidən Sinop millət vəkili olaraq məclisdə fəaliyyət göstərmişdir.[6] Bu dövrdə 14 cildlik "Türk Tarixi" əsərini qələmə almışdır. 1926-cı ildə Sinopda bir kitabxana yaradaraq onu gəlir mənbələri ilə birlikdə ictimaiyyətə hədiyyə etmişdir.[16] Rza Nur Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 10 aprel 1926-cı il tarixli və 225 nömrəli qərarı ilə qırmızı-yaşıl zolaqlı "İstiqlal" medalı ilə təltif edilmişdir.[18]
Rza Nur zaman keçdikcə dövrün hökuməti, dövlət rəhbərliyi və həyata keçirilən islahatlarla fikir ayrılığına düşmüşdür.[16] Rza Nur ilə Mustafa Kamal Atatürk arasında münasibətlərin pozulduğu məlum olmuşdur. Millət vəkili olmasına baxmayaraq, İzmir sui-qəsdi ilə əlaqələndirilən şəxslərin edam edilmələri və onların özünə bənzər müxalif mövqedə olan insanlar olması səbəbilə ölkəni tərk etmişdir. O, 1926-cı ildə kitabında ifadə etdiyi bu cür şübhə və qorxulara görə Fransaya getmiş və Parisdə məskunlaşmışdır. Rza Nur Mehmed Cavid bəy və sui-qəsddə iştirak etdiyi iddia edilən digər şəxsləri siyasi baxımdan özünə qarşı mövqedə olmalarına görə şəxsən sevmədiyini bildirməsinə baxmayaraq, onların həmin planın tərkib hissəsi olmadıqlarını, bu səbəbdən də haqsız yerə edam edildiklərini müdafiə etmişdir.[19] O, Atatürkün alkoqolizm iddiası ilə bağlı geniş mətnlər qələmə almışdır.[20] Atatürk və yeni rejim əleyhinə yazdığı əsərlər Rza Nura sultanlıq tərəfdarı və islamçı tarix revizionistləri arasında populyarlıq qazandırmışdır.[21]
Daha sonra Fransadan Misirə keçmişdir. İsgəndəriyyədə bu dəfə on iki il davam edən mühacirət dövrü yaşamışdır. Bu mərhələdə türk tarixi və türkoloji araşdırmalarla məşğul olmuş, "Türkbilik Revüsü" adlı illik türkoloji jurnal nəşr etdirmişdir.[22] Leydendə keçirilən Şərqşünaslar Konqresində Rəşid Saffət ilə birlikdə Türkiyəni təmsil etmişdir. Tələbəlik illərindən bəri heyranlıq bəslədiyi Namiq Kamal haqqında 720 səhifəlik bir tədqiqat əsəri yazmışdır. 1934-cü ildə Soyad Qanununun qəbul edilməsindən sonra "Nur" soyadını götürmüşdür.[16]
1938-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra Türkiyəyə qayıtmışdır. Ölümünə qədər İstanbulun Taksim səmtində kirayə götürdüyü üç otaqlı bir mənzildə yaşamışdır.[16] Həmin mənzil eyni zamanda "Tanrıdağ" jurnalının idarəxanası kimi fəaliyyət göstərmişdir.[22] Jurnalın adı qədim türk tayfalarının yaşadığı Mərkəzi Asiya dağ sistemi olan Tyan-Şanı ifadə edir.[23] O, vaxtaşırı "Tasvîr-i Efkâr" qəzetində də məqalələr dərc etdirirdi.[6]
Rza Nur 8 sentyabr 1942-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir. Onun məzarı Mərkəzəfəndi qəbiristanlığında yerləşir. Məzar daşının üzərində öz istəyi ilə adı Orxon əlifbası ilə (𐰺𐰃𐰔𐰀 : 𐰣𐰆𐰺) yazılmışdır. Eyni zamanda, onun məzar daşında "Türklük üçün yaşadı, öldü" ifadəsi həkk olunmuşdur.[16]
Onun bioloji övladı olmamışdır, lakin Nihal Atsızın mənəvi atası hesab olunur.[16]
Rza Nur "Həyat və xatirələrim" adı ilə tanınan dörd cildlik memuar əsərini 1935-ci ildə Britaniya Muzeyinə təqdim etmiş və onların 1960-cı ilə qədər nəşr olunmaması şərtini irəli sürmüşdür. "Həyat və xatirələrim" əsərinin mikrofilm nüsxələri "Altındağ Yayınları" tərəfindən Türkiyəyə gətirilmiş, ilk iki cild 1967-ci ildə Qədir Misiroğlu tərəfindən bir cild halında və ixtisar edilmiş formada nəşr olunmuşdur. Buna baxmayaraq, əsər 1968-ci ildə Türkiyədə Atatürk əleyhinə cinayətlər haqqında qanun çərçivəsində qadağan edilmiş və müsadirə olunmuşdur.[24] Rza Nurun xatirələrindən Türkiyədə ilk dəfə bəhs edən şəxs dosent doktor Cavid Orxan Tütəngil olmuşdur.[25] Daha sonra nəşriyyat həmin ilin gedişində son iki cildi ayrıca və senzurasız şəkildə dərc etsə də, bu cildlər də toplanmışdır. 1982-ci ildə isə ilk üç cild yenidən, lakin senzuralı şəkildə dövriyyəyə buraxılmışdır.[26] Əsərin orijinal və senzurasız nəşrinin Türkiyə Cümhuriyyətində qadağan edilmişdir.[27]
Əsərin ilk iki cildində Rza Nur öz həyat yolunu və şəxsi xatirələrini, üçüncü cildində İsmət İnönü ilə bağlı xatirələrini, son cildində isə Mustafa Kamal Atatürkə dair xatirələrini təqdim etmişdir. başda Atatürk və Qarabəkir olmaqla bir çox dövlət xadiminin kifayət qədər türkçü olmadığından narazılıq ifadə etmişdir. İnönünü təsvir edən zaman "kürd", Rauf Orbayı isə "abxaz" kimi etnik sifətlərlə xarakterizə etmiş, Salih Bozoku da alban adlandırmış və onun etnik mənşəyinə görə aşağılamağa çalışmışdır.[28] Rza Nur həmçinin, İzmir valisi Əbdülxaliq Rendanı albanəsilli həmvətənlərini – qaçqın və köçkünləri Anadolunun digər bölgələrindən İzmirə köçməyə təşviq etməkdə ittiham etmiş, lakin Renda bu iddiaları rədd etmişdir.[29] O, Fövzi Çakmak üçün tez-tez "quzu paşa" ifadəsini işlətmiş və onun fiziki görünüşünü xatirələrində istehza mövzusu etmişdir.[28] Atatürk barəsində onun Birinci Dünya müharibəsi dövründə, xüsusilə Çanaqqala döyüşündə sürətlə yüksəldiyi mərhələdən etibarən Almaniya imperiyası əməkdaşlıq etdiyini irəli sürmüşdür.[30] Bununla belə, Atatürkün sağlığında Türkiyədə olduğu dövrdə yazdığı "Türk Tarixi" adlı əsərində Atatürkü ardıcıl şəkildə təriflədiyi məlum olmuşdur.[31]
Rza Nur xatirələrində Mustafa Kamal Atatürk, İsmət İnönü, Kazım Qarabəkir və Fövzi Çakmak da daxil olmaqla ordu komandanlarının və Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucularının əsas məsləhətçisinin özü olduğunu iddia etmişdir. Rza Nur sultanlığın ləğv edilməsinin öz təşəbbüsü ilə həyata keçirildiyini, laikliyin də məhz onun fəaliyyəti nəticəsində elan olunduğunu irəli sürmüşdür. Bununla yanaşı, xilafət institutunu türk millətinə üstünlük verən bir qurum kimi qiymətləndirdiyinə görə xilafətin ləğv edilməsini düzgün hesab etməmişdir.[32] Yazılarında islama qarşı mənəvi bağlılıq hiss etdiyini və həyatında ən xoşbəxt dövrün namaz qıldığı illər olduğunu bildirmişdir.[30]
Rza Nur "Həyat və xatirələrim" əsərində Lozanna müqaviləsini Türkiyənin qələbəsinin tam qarşılığı kimi qiymətləndirməmiş, sənədi natamam və qüsurlu hesab etmişdir. Onun fikrinə görə, müqavilə türk xalqının müharibə dövründə verdiyi böyük itkilərə və bağladığı ümidlərə uyğun nəticə verməmişdir. O, İsmət İnönüyə müqavilənin icrasını müəyyən siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə istiqamətləndirmək üçün xüsusi mexanizmlər yaradılmasını təklif etdiyini, lakin bu təkliflərin həyata keçirilmədiyini bildirmişdir.[24]
Rza Nur qadınlara qarşı aşağılayıcı mövqedə olan fikirlər ifadə etmiş, homoseksuallıqla bağlı baxışlarını yazılı şəkildə ortaya qoymuşdur.[24] O, öz xatirələrində həyat yoldaşı ilə münasibətlərini son dərəcə mənfi şəkildə təsvir etmiş, onun morfin asılılığı olduğunu iddia etmiş və aralarında tez-tez şiddətli mübahisələr yaşandığını bildirmişdir. Yazılarında qadınları xəstəlikli və zəif varlıqlar kimi xarakterizə etmişdir.[33] Nur türk irqindən kənar xalqlara qarşı da mənfi və təhqiramiz münasibət nümayiş etdirmiş, türk olmayan şəxslərin dövlət vəzifələrinə təyin edilməsinə qarşı çıxmışdır. O, əsas olaraq, albanlar haqqında alçaldıcı ifadələr işlətmişdir.[34] Rza Nur albanlar haqqında mənfi mövqedə olmuş, onları quldurluğa meyilli bir toplum kimi dəyərləndirmişdir.[35] O həmçinin, Türkiyədə yaşayan çərkəzlər haqqında da mənfi fikirlər səsləndirmiş, onları albanlarla birlikdə inkişaf etməkdə olan rəqabətli milli kimliklər səbəbilə türk dövləti üçün potensial təhlükə kimi qiymətləndirmişdir.[36]
Rza Nur "Həyat və xatirələrim" əsərində Lozanna müqaviləsini Türkiyənin qələbəsinin tam qarşılığı kimi qiymətləndirməmiş, sənədi natamam və qüsurlu hesab etmişdir. Onun fikrinə görə, müqavilə türk xalqının müharibə dövründə verdiyi böyük itkilərə və bağladığı ümidlərə uyğun nəticə verməmişdir. O, İsmət İnönüyə müqavilənin icrasını müəyyən siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə istiqamətləndirmək üçün xüsusi mexanizmlər yaradılmasını təklif etdiyini, lakin bu təkliflərin həyata keçirilmədiyini bildirmişdir.[24]
Qədir Misiroğlu "Həyat və xatirələrim" əsərini tarixi sənəd kimi qiymətləndirmiş, onu tərcümə etmiş, Türkiyədə yenidən nəşr etdirmiş və çıxışlarında Atatürk və Türkiyə Respublikası əleyhinə arqument kimi istifadə etmişdir. Buna qarşı olaraq İlber Ortaylı əsərin heç bir tarixi sənəd dəyəri daşımadığını, Rza Nurun əsasən şayiə və dedi-qodulara əsaslanaraq yazdığını bildirmişdir. Bir sıra tarix tədqiqatçıları da kitabın tarixi faktları təhrif edən yanlış və böhtan xarakterli iddialar üzərində qurulduğunu, əsasən Cümhuriyyət dövrünü, Mustafa Kamal Atatürkü və islahatları gözdən salmaq məqsədi ilə istifadə edildiyini vurğulamışdır.[37][38][39][40] Həmçinin, Rza Nurun Lozanna müqaviləsi barədə yazdıqlarının rəsmi danışıqlar protokolları ilə ziddiyyət təşkil etdiyi qeyd edilmişdir.[21]
Rza Nurun mental sağlamlığının zamanla pozulduğu ehtimal edilmişdir. Şövkət Sürəyya Aydəmirin fikrinə görə, Rza Nur psixi xəstə olmuşdur. Nur öz kitablarında da yer yer psixoloji sıxıntılar yaşadığını qeyd etmiş, hətta özünü nevrastenik hesab etdiyini bildirmişdir.[33] Turqut Özakmanın "Dr. Rıza Nur Dosyası" adlı əsərində Nurun şizofreniya əlamətləri göstərdiyi, narsisizmə meyilli olduğu, paranoid reaksiyalar sərgilədiyi, psixi vəziyyətinin pozğun və ziddiyyətli olduğu irəli sürülmüşdür.[31][41][42]
Bu iddialarla yanaşı, psixoanaliz metodunun Türkiyədəki öncüllərindən olan psixoloq İzzəddin Şadan Rza Nur haqqında yazdığı məqalədə onun ölümündən əvvəlki son üç ildə yanında olduğunu, ona yaxından bələdlik qazandığını bildirmişdir. Şadan Rza Nuru "heç kimdən bir şey istəməyən, ciddi xarakterli, inadkar və israrlı" bir şəxs kimi təsvir etmiş, nə davakar, nə də aqressiv olduğunu, olduqca tərbiyəli və öz fikrinə tamamilə zidd baxışları belə dinləyə bilən bir insan olduğunu vurğulamışdır. Onun haqqında "ehtiraslı, davakar və keçimsiz" olduğu iddialarının irəli sürüldüyünü, lakin bu fikirlərin əsassız olduğunu qeyd etmişdir.[43] Turqut Özakman Rza Nurun psixi xəstə olması qənaətinə "Həyat və xatirələrim" adlı əsərin təhlili nəticəsində gəldiyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq, Nihal Atsız 1962-ci ildə Rza Nurun yazı üslubunun güclü olduğunu, lakin şifahi nitqinin yazdıqlarından da təsirli olduğunu ifadə etmişdir.[44][45]
Əsərin Rza Nur tərəfindən ölümündən əvvəl 1960-cı ildə açılması şərti ilə Britaniya Muzeyinə təhvil verilməsi əsasında akademik Cavid Orxan Tütəngil həmin xatirələri Britaniya Muzeyində aşkar etmiş və 1964-cü ildə "Dr. Rıza Nur haqqında" adlı tədqiqat əsərini yazmışdır. Tütəngil xatirələrin 1935-ci ildə bağışlandığını, lakin sənədlər arasında bu tarixdən sonrakı dövrü əhatə edən vəsiyyətnamənin də yer aldığını bildirmişdir. Hazırda Rza Nur adına nəşr edilən əsərlərin bu mənbəyə əsaslandığı qeyd olunmuşdur.[46]
Fransada saxlanılan digər nüsxənin İngiltərədəki variantdan müəyyən fərqlər göstərdiyi məlum olmuşdur. Rza Nurun 8 sentyabr 1942-ci ildə vəfat etməsinə baxmayaraq, kitabın 1949-cu ildə naməlum şəxs tərəfindən Fransa Milli Kitabxanasına təqdim edilməsi şübhə doğurmuş, lakin bu təqdimatın notarius və ya vəkil vasitəsilə həyata keçirilə biləcəyi ehtimal edilmişdir.[46]
Rza Nurun kitablarının başqa bir nüsxəsi Leyden Universiteti Kitabxanasına göndərilmiş, 1935-ci ilin iyun ayında Or. 6694 nömrəsi ilə möhürlənmiş və əsərlər 16 yanvar 1960-cı il tarixində açılmışdır.[46]
- Mangal Yürekli Adam Topal Osman
- Yeni Usulü Hitan (sünnet) ve Yeni Kıskaç (1909)
- Fenni Cerrahi Ortopedi (1910)
- Gurbet Dağarcığı (1919)
- Cemiyet-i Hafiye
- Türkiye'nin Tarik-i Selameti
- Türklük Duası
- Hürriyet ve İtilaf nasıl doğdu nasıl öldü? (1919, Kitabevi Yayınları)
- Türk Tarihi (1924-1926, 14 cilt, Toker Yayınları)
- Cemiyet-i Hafiye (İşaret Yayınları)
- Moskova-Sakarya Hatıraları (Boğaziçi Yayınları)
- Lozan Hatıraları (Boğaziçi Yayınları)
- Oğuzname destan denemesi (1928)
- Namık Kemal (1936)
- Hücumlara Cevaplar (polemik)
- Türk Bilik (dergi)
- Tanrıdağ (dergi)
- Hayat ve Hatıratım (1968, Altındağ Yayınları)
- Hayat ve Hatıratım (1982, Frankfurt - Tam metin)
- Uğuz Kağan Destanı (2022, Ötüken Neşriyat)
- Türk Şiirbiligi (2021, Ötüken Neşriyat)
- Namık Kemal Hayatı Divanı Eserleri (2017, Doğu Kütüphanesi)
- İnsan Teşrih, Fizioloji, Hıfzısıhhat (1930, Tefeyyüz Kitaphanesi)
- Fenn-i Hitan
- Serbin Verem Kâzib-i İltihabisi
- Cerh-ı Unük
- Hitan Ve Emrazı Zühreviye
- Hitanın Hiss-i Tenasülî Üzerine Te'siri
- Sünnetçiler ve Doktorlar
- Sıhhî, Tıbbî Makaleler (1905)
- Belsoğukluğu ve Firengiye Yakalanmamak Çaresi
- Sun'î Nebat ve Hayatın Hıkemî Esasları
- Serveti Şahane ve Hakk-ı Millet
- Meclisi Mebusanda Fırkalar Meselesi
- Tıbbiyeti Hafiye
- Hürriyet ve İtilaf Nasıl Doğdu, Nasıl Öldü?
- Samson ile Dalile
- Janet'in Düğünü
- Türkiye'nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası
- Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine Rapor
- Şecere-i Türk
- Arap Şiirbiliği (El-arûz)
- Zone Turque Etc...
- Réponse à un article de M. Paul Pelliot sur L'oughouz-Namé (1931)
- Şehnâme ve Firdevsi (Şehnâmenin Hulâsası)
- Ermeni Tarihi
- Türk Şiirinin Evülasyonu ve Analitik Tedkiki
- Fransız Şiir Biliği
- Faust
- Minyon
- Lakme
- Karmen
- Özdemirle Dolun
- Hekim Mail Efendi yahut Alafranga mı, Alaturka mı?
- El-Eczaciyü-n-Nasıh (Usta Eczacı)
- Leblebici Horhor
- El-Eczaciyü-n-Nasıh Üzerine İzahat
- Janet'in Düğünü Partisiyonu
- Sinop'da Rıza Nur Kütüphanesi
- Paçi İli Ançi
- Ebrece (muhtasar) Türk Tarihi
- Ebrece (muhtasar) Türk Şiir Biliği
- İkibuçuk Asır Evvelki Türküler ve Notları
- Şuküfe-ii Muhabbet
- Apoşka Na'tı
- 1919'da Meclisi Mebusan İntihabı Sinop'da İntihap Dolaşması
- Viyana Mektupları
- İkinci Murad Divanı
- Şiirlerim (Rıza Nur Divanı)
- Şiir ve Nesir Bütün Eserlerim Hakkında Malumat
- ↑ 1 2 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
- ↑ 1 2 3 Mango, 2004. səh. 18
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Temel, 2021
- ↑ 1 2 3 Tınal, 2009. səh. 623
- ↑ Yılmaz, 2017. səh. 222–223
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Babuçoğlu, 2022a. səh. 913–914
- ↑ 1 2 3 4 Ulusoy, 2014. səh. 129
- ↑ Atatürk, 1927. səh. XVIII
- ↑ Mango, 2004. səh. 246
- ↑ 1 2 Mango, 2004. səh. 357
- ↑ Bayar, 2016. səh. 113–114
- ↑ Associated Press, 1922
- ↑ James, 1922
- ↑ Gingeras, 2009. səh. 158–161
- ↑ Gingeras, 2009. səh. 160–161
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Birinci, 2008. səh. 66–66
- ↑ Mango, 2004. səh. 323–324
- ↑ Resmî Ceride, 1926. səh. 409
- ↑ Mango, 2004. səh. 452
- ↑ Mango, 2004. səh. 274
- ↑ 1 2 Bardakçı, 2013
- ↑ 1 2 Landau, 1981. səh. 94
- ↑ Landau, 1974. səh. 195
- ↑ 1 2 3 4 Mısıroğlu, 1967. səh. 92–93
- ↑ Mısıroğlu, 1967. səh. 5
- ↑ Dilipak, 1992
- ↑ Yüksel, Uçar, 2007
- ↑ 1 2 Nur, 2000. səh. 10–20
- ↑ Gingeras, 2009. səh. 160
- ↑ 1 2 Mısıroğlu, 1967. səh. 72
- ↑ 1 2 Aydemir, 1999. səh. 258–270
- ↑ Mango, 2004. səh. 363–364
- ↑ 1 2 Dilipak, 1992. səh. 92–93
- ↑ Nur, 1993. səh. 12–35
- ↑ Gingeras, 2009. səh. 158–160
- ↑ Gingeras, 2009. səh. 159
- ↑ Meydan, 2014. səh. 179–183
- ↑ Mumcu, 1998. səh. 276–277
- ↑ Cündioğlu, 2017
- ↑ Kışlalı, 1993. səh. 200–201
- ↑ Bayraktar, 2020
- ↑ Özdil, 2017
- ↑ Şadan, 1943. səh. 12
- ↑ Atsız, 2023. səh. 241
- ↑ Genceoğlu, 1962. səh. 8
- ↑ 1 2 3 Oktay, 2016
- Gingeras, Ryan. Sorrowful Shores: Violence, Ethnicity, and the End of the Ottoman Empire 1912–1923 (ingilis). Oxford: Oxford University Press. 2009. ISBN 9780199561520.
- Mango. Atatürk (ingilis). London: John Murray. 2004. ASIN B017PM94IO. ISBN 9780719565922.
- Meydan, Sinan. Rıza Nur'ın Şifresi // EL-CEVAP (türk). İnkılap. 2014. ISBN 9789751033871.
- Mumcu, Uğur. Rabıta Zinciri // RABITA (ingilis). UM:AG Araştımacı Gazetecilik Vakfı. 1998. ISBN 9786054274673.
- Cündioğlu, Dücane. "Apış arası tarihçileri, devşirdikleri yalan yanlış bilgilerle tarihi kurguluyorlar". T24. 21 may 2017. 8 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib.
- Kışlalı, Ahmet Taner. Atatürk'e Saldırmanın Dayanılmaz Hafifliği (türk). İmge Kitabevi. 1993. ISBN 9789755330501.
- Yılmaz, Seçil. "Threats to Public Order and Health: Mobile Men as Syphilis Vectors in Late Ottoman Medical Discourse and Practice". Journal of Middle East Women's Studies. 13. iyul 2017: 222–223. doi:10.1215/15525864-3861301.
- Birinci, Ali. RIZA NUR // TDV İslam Ansiklopedisi (türk). 35. Türkiye Diyanet Vakfı. 2008. 27 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- Atatürk, Mustafa Kemal. 18. bölüm/Rıza Nur Bey'in Arnavutları Türklük aleyhine isyana teşvik edenlerden biri olduğu anlaşıldı // Nutuk. tr.wikisource.org (türk). 1927. 13 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib – Vikikaynak vasitəsilə.
- Bayar, Yesim. Formation of the Turkish Nation-State, 1920–1938 (ingilis). Springer. 2016. ISBN 978-1-137-38453-9.
- "VENIZELOS AND RIZA CLASH AT LAUSANNE; Altercation Between Ex-Premier of Greece and Turk Envoy Disrupts a Session. ALARM IN THE NEAR EAST Conference Is Told of Massacres of Moslems and of Destitution of Christian Refugees. Alarming Reports From East. Conference on the Straits". Associated Press (ingilis). 22 dekabr 1922 – New York Times vasitəsilə.
- Tınal, Melih. "TBMM Birinci Döneminde Doktor Milletvekilleri" (PDF). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi (JISR). 2 (6). 2009.
- James, Edwin L. "TURKS' ARROGANCE DAMPS PEACE HOPES; They Take Back Straits Concessions and Break Off Economic Parleys.ALLIES SHOW THEIR ANGER Call Rıza Nur Bey's Attitude Insolent and Say He is "Showing the Cloven Hoof."". New York Times (ingilis). 23 dekabr 1922.
- Atsız, Hüseyin Nihal. Türkçülüğe Karşı Haçlı Seferi ve Çektiklerimiz (türk). ÖTÜKEN NEŞRİYAT. 2023. ISBN 6051556925.
- Genceoğlu, Murat. Deliorman, Altan (redaktor). "Atsız Dr. Rıza Nur'u anlatıyor". Milli Yol Dergisi (türk) (32). 7 sentyabr 1962.
- Landau, Jacob M. Pan-Turkism in Turkey. London: C. Hurst & Company. 1981. ISBN 0905838572.
- Bardakçı, Murat. "Rıza Nur Balonu". Habertürk (türk). 26 iyul 2013. 12 aprel 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- Landau,, Jacob M. Radical Politics in Modern Turkey (ingilis). Routledge. 1974. ISBN 9781317241041.
- Nur, Dr. Rıza. Mısıroğlu, Kadir (redaktor). Hayat ve Hatıratım (Paris 1929) (PDF) (türk). I. İstanbul: Altındağ Yayınları. 1967.
- Nur, Rıza. Dilipak, Abdurrahman (redaktor). Hayat ve Hatıratım 1-2-3. İşaret Yayınları. 1992. ISBN 9753500203. 17 iyun 2012 tarixində arxivləşdirilib.
Yüksel, Bayram; Uçar, Ali. İhlas ve Sadakat Abidesi (türk). Nesil Basım Yayın Gıda Ticaret ve Sanayi A.Ş. 2007. 14 iyul 2014 tarixində arxivləşdirilib.
- Nur, Rıza. Lozan Hatıraları (türk). Boğaziçi Yayınevi. 2000. ISBN 9789754513394.
- Aydemir, Şevket Süreyya. Enver Paşa (türk). 2. Remzi Kitabevi. 1999. ISBN 9789751403964.
- Nur, Rıza. Moskova-Sakarya Hatıraları (türk). Boğaziçi Yayınları. 1993. ISBN 9789754510522.
- "Belgelerde ve Belgelerle Rıza Nur". Cumhuriyet (türk). 8 sentyabr 2020. 15 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. (#first_missing_last)
- Ulusoy, Melek. "TBMM Birinci ve İkinci Dönem Sinop Milletvekilleri". Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi (33). 2014.
- Özdil, Yılmaz. "Aynı tesbihin peş peşe dizilen taneleri" (türk). Sözcü. 10 may 2017. 11 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib.
- Oktay, Cihan. "Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler". Düşünce ve Tarih (türk). III. 1 Ocak 2016. 18 May 2022 tarixində arxivləşdirilib.
- TEMEL, Mehmet. Rıza Nur (1879-1942) // Atatürk Ansiklopedisi (türk). Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı. 1 aprel 2021.
- Şadan, İzzeddin. "Meçhul Rıza Nur". Kopuz Dergisi (türk) (5–6). 1943.
- "Sinop mebusu Dr. Riza Nur Beyin hamil olduğu istiklâl madalyası şeridinin kırmızı - yeşile tebdili hakkında" (PDF). Resmî Ceride. Türkiye Büyük Millet Meclisi. səh. 409 – www5.tbmm.gov.tr vasitəsilə.
- BABUÇOĞLU, Murat. Birinci Dönem Meclis Albümü 1920 - 1923. TBMM Albümü Cilt 1. TBMM Basımevi. 2022. ISBN 978-605-2089-82-8. 11 aprel 2015 tarixində arxivləşdirilib – tbmm.gov.tr vasitəsilə.